Opinie: ‘Schrijven over coronalableks, prima. Maar pas op voor de populistische valkuil’

Bij gastcolleges voor wetenschappers en studenten toon ik soms een Amerikaanse cartoon, die aangeeft hoe journalistiek zou werken. ‘Regel één: presenteer eerlijk beide kanten van de zaak’, staat erboven. In de cartoon een getekende mevrouw, met grote vragende ogen: ‘Sommige wetenschappers zeggen dat de aarde rond is. Maar ik ken ook iemand die zegt dat ze gewoon een stel bedriegers van de elite zijn. Wie heeft er nou gelijk? Het is onmogelijk te zeggen.’

Ik moest er weer aan denken bij lezing van het interessante opiniestuk van collega’s Stan van Pelt en Enith Vlooswijk, over de mogelijkheid dat corona niet op een markt is overgesprongen vanuit het dierenrijk, zoals virologen en epidemiologen met kennis van de kwestie vrijwel unaniem menen, maar afkomstig is uit een lab. Verleidelijke gedachte: we moeten de zaak niet alleen wetenschappelijk bekijken. Waarom is er niet ook ruimte voor een heel andere blik?

Daarin zit een verraderlijke valkuil - die van de cartoon. Natuurlijk is het ons journalistieke werk om ingewikkelde nieuwsdossiers van alle kanten te belichten. Maar intussen mogen onze kijkers, luisteraars en lezers ook verwachten dat we aan waarheidsvinding doen, zeker bij ingewikkelde technische kwesties. Dat we het oog op de bal houden, en varen op de beste experts, in plaats van op het aanlokkelijkste gevoel.

Lees ook: ‘De herkomst van het coronavirus is meer dan alleen een wetenschappelijke kwestie’

Forensisch bewijs
Over de herkomst van corona zelf kun je redelijk kort zijn. Het ‘forensische bewijs’ dat Van Pelt en Vlooswijk zo zeggen te missen, bestaat en wijst richting de markt. De vroegste ziektegevallen, waaronder veel bij kooplui en bezoekers, clusteren rond de markt Er zijn foto’s die bewijzen dat men handelde in levende, coronagevoelige dieren zoals wasbeerhonden. Er is DNA-bewijs dat dit ook aan het begin van de uitbraak nog gebeurde. Een rechtbank zou oordelen: schuldig.

Het lab, intussen, staat in een ander stadsdeel. Het is weliswaar niet binnenstebuiten gekeerd door agenten, zoals Van Pelt en Vlooswijk liefst zouden zien, maar wel bevraagd door de WHO, terwijl ‘burgerinitiatieven’ alle hoeken van internet afzochten, op zoek naar belastend materiaal. De anonieme tiplijn van de WHO, vaak een weg waarlangs incidenten aan het licht komen, bleef stil. Westerse partners van het lab meldden niets verdachts. En het eerste wat de, overigens gewoon in Frankrijk opgeleide, onderzoeksleider deed na de uitbraak, was in vakblad Nature melden dat men er ooit een virus bestudeerde dat nogal lijkt op sars-cov-2. Niet bepaald het gedrag van een lab dat iets te verbergen heeft.

Maar, net als bij klimaatverandering of stikstof: voor het écht overtuigende bewijs zul je een slag dieper moeten kijken, naar de wetenschappelijke kennis die Van Pelt en Vlooswijk liefst even buiten beschouwing zouden laten. Anders dan bij alle andere virussen die ooit uit laboratoria ontsnapten, was sars-cov-2 onbekend voor de wetenschap. Het lijkt in alles puur natuur, en zit aan een iets andere tak van de virusstamboom dan de sarsvirussen die men in het lab bestudeerde. In het begin besmette het makkelijk dieren, zoals nertsen en dierentuintijgers. Dat is kenmerkend gedrag voor een dierlijk virus dat is overgesprongen op de mens en zich nog wat moet ‘aanpassen’ aan zijn nieuwe gastheer.

Bovendien gingen er aanvankelijk twéé coronavirussen rond, die volgens hun genetische vingerafdruk enkele weken na elkaar moeten zijn overgesprongen. Twee lableks, misschien? Trouwens, waarom zou corona in Wuhan, een stad van 13,4 miljoen zielen, na zijn vermeende ‘ontsnapping’ uit het lab opduiken op uitgerekend de exacte plek waar men in wasbeerhonden en civetkatten handelde? Waarom niet gewoon in een feestzaal, restaurant of theater?

Lees ook dit interview met Maarten Keulemans: ‘Mijn wapens zijn de cijfers en mijn communicatieve vaardigheden’

Wasbeerhonden en civettkatten
Case closed, zegt de wetenschap. Of preciezer: het bewijs is veel consistenter met de markthypothese dan met de laboratoriumhypothese. Want zeg nooit nooit, zo werkt wetenschap ook. Je kunt immers niet principieel uitsluiten dat men ergens, in het diepste geheim, nóg een lab had, waar men stiekem virussen kweekte bij wasbeerhonden of civetkatten - en die doorverkocht aan de markt, of zoiets. Toen ik vorig jaar in Polen een internationaal virologisch vakcongres bijwoonde (overigens als enige journalist), was er onder de honderden aanwezigen in elk geval niemand die de labtheorie nog erg serieus nam.

Het probleem zit dieper, voorbij het gehakketak over markten en laboratoria en de ‘affiniteit’ van de ‘ACE-2-receptor’ van het virus. Zijn we in staat om bij complexe, wetenschappelijke kwesties te accepteren dat we deels moeten blindvaren op wetenschappers – en, by extension, gespecialiseerde journalisten die het bewijs zo goed mogelijk proberen te doorgronden en de wetenschappers er kritisch over bevragen?

Van Pelt en Vlooswijk vertrouwen het niet. Een lab waar ze coronavirussen bestuderen, in dezelfde stad waar de uitbraak begon: ze hebben zo’n gevoel dat dat niet klopt. Het is een redenatie van het type: klimaatverandering? Kom zeg, we hebben pas nog vorst gehad.

Helaas zijn Stan en Enith, die ik hoog heb zitten, hier in de verleidelijke valkuil van het populistische denken gestapt. Vergeet even de wetenschappers met al die ingewikkelde argumenten, ik voel toch gewoon dat dit anders zit? En, als anderen vervolgens wijzen op de aanwijzingen die er gewoon zijn: maar mogen we dan geen vragen meer stellen? Giftiger nog: ‘bepaalde virologen’ hebben ‘belangen’, zo hebben ze begrepen. En gespecialiseerde journalisten zijn ook al niet te vertrouwen.‘We hebben een kritischere blik nodig’.

Ik zou de vraag liever omdraaien. Zou de kritische blik niet juist ontbreken bij collega’s die de wetenschap wegwuiven, en maar blíjven hameren op het lablek, zonder in te gaan op de tegenargumenten? Zie de berichtgeving over het nieuws dat ook de Duitse geheime dienst aanvankelijk op een lablek gokte. Vereist kritische journalistiek niet dat we dat wantrouwen?

Dat we ons afvragen waarom zo’n rapport uitgerekend rond de wisseling van de macht naar buiten komt, en waarom er eigenlijk geen concreet bewijs wordt genoemd? Moeten we dergelijk nieuws niet wegen vanuit het besef dat de wetenschappelijke consensus iets anders beweert - in plaats van die wetenschap direct weg te wuiven?

Iedereen met interesse in de oorsprong van het coronavirus sars-cov-2 kan ik van harte aanraden zich te verdiepen in het wetenschappelijke artikel in vakblad Science van Michael Worobey et al. over de marktherkomst van corona, of het aankomende boek ‘Lab Leak Fever’ van de Duitse biomedicus Philipp Markolin.

Wie dat te veel moeite vindt, zal helaas toch echt moeten vertrouwen op de wetenschappers en de verslaggeving van journalisten die dergelijke bronnen wél lezen. In het vertrouwen dat als er tóch sprake zou blijken van een geheimgehouden route vanuit een of ander lab naar de mens, het diezelfde wetenschappers en vakjournalisten zijn, die zo’n scoop als eerste oppikken.