Opinie: ‘Kabinet, bescherm journalisten - juist ook juridisch’

Journalisten maken een televisie-item over een farmaceut die een levensgevaarlijk geneesmiddel op de markt brengt, maar worden persoonlijk aangeklaagd voor een schadevergoeding van 4,5 miljoen euro.

Na een proces van vier jaar worden ze in het gelijk gesteld. In de tussentijd is hun eigenlijk al het zwijgen opgelegd. Dit overkwam twee Nederlandse journalisten onlangs.

Intimidatie door disproportionele juridische druk, ook Slapp genoemd (strategic lawsuits against public participation), komt steeds vaker voor in Nederland. Volgens onderzoek van de Coalition Against Slapps Europe (CASE) zijn er sinds 2010 meer dan duizend Slapp-zaken aangespannen in Europa. Dit treft niet alleen nieuwsmedia en journalisten, ook wetenschappers, kritische consumenten en klokkenluiders.

‘Bedreigen onze democratische rechtsstaat’
Slapps zijn geen gewone rechtszaken, het zijn zaken gestart met een doel: het intimideren van mensen die zich uitspreken in het publieke debat, om hun daarmee de mond te snoeren. Zo bedreigen ze onze democratische rechtsstaat.

Slapps zijn te herkennen aan gigantische schadeclaims en absurde eisen om het doelwit te stoppen. Ze gaan vaak gepaard met andere vormen van intimidatie, zoals publieke verdachtmakingen of persoonlijke aanvallen. Veelal zijn Slapps afkomstig van partijen met diepe zakken. Individuele journalisten of kleine nieuwsorganisaties riskeren zo zelfs faillissement. Deze vorm van juridische intimidatie leidt tot een verlamming van de journalistiek, waarbij (zelf)censuur op de loer ligt.

Ondanks meerdere rapporten blijft het kabinet volhouden dat Slapps in theorie een groot probleem zijn, maar in Nederland niet voorkomen. Staatssecretaris van Rechtsbescherming Teun Struycken telt alleen zaken mee die de rechter als Slapp aanmerkt. Dat zijn er nul en dat is logisch. Een rechter kan een zaak immers niet als Slapp afdoen als er nog geen wetgeving is.

Slapp in Nederland
Uit onderzoek van Case blijkt dat sinds 2010 zich ten minste twaalf Slapp-zaken voordeden in Nederland. En als er alleen al in 2023 in Europa 166 zaken zijn aangespannen, ligt het voor de hand dat dit verschijnsel zich ook meer en meer in Nederland gaat voordoen.

Gelukkig beschouwt de Europese Commissie het gijzelen van kritische geluiden wél als een toenemend probleem. Vorig jaar nam het Europees Parlement de richtlijn tegen Slapp aan, met handvatten om deze zaken te herkennen en waarborgen om doelwitten te beschermen. Zo moest bij herkenning van een Slapp de zaak vroegtijdig afgedaan kunnen worden, zodat de juridische intimidatie direct stopt. En alle kosten van de rechtszaak moesten verhaald kunnen worden op de partij die de Slapp aanspande.

Dat staatssecretaris Struycken recent besloot om de richtlijn maar zeer summier te implementeren – en daarbij af te zien van deze twee waarborgen - is alarmerend. De noodzaak om het vrije maatschappelijke debat te beschermen in een tijd waarin het onder druk staat, is immers groot.

Slopende procedure
Wij pleiten er daarom voor om, zoals de Europese richtlijn voorschrijft, een mogelijkheid tot vroegtijdige afwijzing bij Slapp-zaken aan het Nederlands recht toe te voegen. Het huidige ‘misbruik van procesrecht’ voldoet niet: dit wetsartikel laat intimidatie buiten de rechtszaal buiten beschouwing. Daarnaast wordt vaak pas achteraf getoetst of er sprake is van misbruik. Tegen die tijd is de journalist al jaren verwikkeld in een slopende procedure.

Ook pleiten wij ervoor om de mogelijkheid tot volledige kostenvergoeding uit de Europese richtlijn wél over te nemen. Nu wordt de vergoeding vrijwel altijd bepaald op basis van een vast tarief, dat soms wel tienduizenden euro’s verschilt met de echte kosten.

Het is prijzenswaardig dat het kabinet zich in het hoofdlijnenakkoord uitsprak voor het versterken van de media. Kabinet, maak daarom hier werk van: versterk de media als instituut en stel de rechter in staat de journalist te beschermen tegen juridische intimidatie.