Opinie: ‘Europese Commissie vormt een bedreiging voor de persvrijheid en de vrije meningsuiting’

Het laat zich tevens verklaren via een bekende theorie.

De poortwachterfunctie ofwel gatekeeping is een van de oudste theorieën in journalism studies. Ze dateert uit 1947. De poortwachtertheorie gaat over de toegang van informatie tot de informatiekanalen. Kortom de rol die de journalist speelt bij de selectie van nieuws. Vroeger ging dat enkel over kranten, radio of televisie. Tegenwoordig steeds meer over de sociale mediaplatformen.

Klassiek ligt de nadruk op de poorten (gates) en op de poortwachters (gatekeepers). Daarover zijn bibliotheken volgeschreven. Waar veel minder aandacht voor is en was, zijn de krachten die spelen aan beide kanten van de poort. Voor en achter de poort als het ware. Krachten die de doorgang van informatie door de poort bevorderen of belemmeren. Ondertussen verliezen nieuwsmedia steeds meer de rol van poortwachter. De interactie tussen lezers en journalisten op sociale media (na publicatie) krijgt daar recent aandacht.

In 2022 noemden Finse onderzoekers dat conversational gatekeeping. Daarbij merkten ze op dat die conversatie gedicteerd wordt door platformen. De relatie tussen media en hun gebruikers verloopt via een derde speler, de platformbedrijven.

Vooral de timing en de herhaling van die informatie bepaalt de receptie en de verspreiding. Een timing en herhaling waarop redacties een stevige greep uitoefenden. Tegenwoordig vindt diezelfde informatie haar weg via andere kanalen zoals platformbedrijven. Met als gevolg het verwijt dat de zogenaamde mainstream media vooral het nieuws van gisteren brengen.

Dat het checken van feiten en het filteren van informatie voor die vertraging zou zorgen mag dan een legitiem excuus zijn. De informatieconsument lust die uitleg steeds minder. Integendeel, een deel van die nieuwsconsumenten ziet dat zelfs als een complot.

Een onlangs gepubliceerde studie door doctoraal-student Rebecca Scheffauer van de Spaanse universiteit van Salamanca stelt dat algoritmes van sociale media als poortwachter fungeren. Uit het onderzoek bleek dat Amerikaanse burgers lichtjes de voorkeur gaven aan journalisten als poortwachter. Tegelijk bleken diezelfde gebruikers onverschillig over de invloed van algoritmes op hun dagelijks nieuwsdieet zowel online als offline.

Een boeiend fenomeen daarbij is het viraal gaan van nieuws via sociale mediaplatformen. Los van journalisten, redacties of uitgevers. Al spelen juist journalisten dikwijls een belangrijke rol in het verspreiden van nieuws en informatie op sociale mediaplatformen. Wat ooit begon als promotie van hun eigen journalistieke productie, ego of merk groeide uit tot een soort parallel bestaan als journalist met een gevolg van rabiate haters en idolate likers.

Die uiteraard niet noodzakelijk de artikelen van de journalist in kwestie lezen. De click through rate op sociale media schommelt rond de 7 procent. Het aantal likes is met andere woorden dikwijls groter dan het aantal lezers. En dat is niet enkel te wijten aan paywalls.

Het al vernoemde Fins onderzoek stelt dat de aanwezigheid van journalisten op sociale media belangrijk is bij de conversaties na publicatie. De rol van de algoritmes op die conversaties is volgens hen iets om in de gaten te houden. Een interessante observatie was dat reageren op negatieve commentaren provocerend werkt en meer negatieve reacties uitlokt.

Nieuwsconsumenten identificeren zich meer en meer met de postende journalist/poortwachter en steeds minder met het informatiekanaal of medium dat hij vertegenwoordigt. Zoiets is niet geheel onlogisch want een journalist werd immers een merk. Iets waar media zelf schuld aan hebben. Denk maar aan duidingsprogramma’s of talkshows op televisie die de naam kregen van een bekende journalist(e).

De krachten die spelen voor en achter de poort bij de media zijn onderdeel van het probleem. Niet in het minst bij click bait. Dit laatste zijn voornamelijk polariserende koppen die meestal haaks staan op de informatie. Als zo’n artikel überhaupt al informatie bevat. Maar ze leveren wel veel kruisverbanden op tussen informatiekanalen en andere (sociale) media. De gatekeeping bij bepaalde kranten lijkt zuiver bedoeld voor echokamers en filterbubbels.

Daarom dat de rol van de zogenaamde supra-gatekeepers zo’n belangrijke discussie blijkt te worden. Wie zijn die boven-poortwachters? Dat blijken vooral de mensen achter de knoppen bij de aanbevelingssystemen of algoritmes van Facebook of X. Die bepalen niet zozeer het onderwerp of de inhoud, maar wie wat te zien krijgt en wanneer.

De relatie is niet meer die van één poortwachter per poort, maar meerdere poortwachters bij steeds minder poorten. Nu wil de Europese Commissie graag controle verwerven over die boven-poortwachters. Dat deed ze via de Verordening digitale diensten of Digital Services Act. Zogezegd in de strijd tegen fake news, online haat en desinformatie. Zo waarschuwde de Europese Commissie al TikTok (tot tweemaal toe), Meta (ook tweemaal) en recent X.

Wat willen ze daarmee bereiken? De Commissie wil boven de poortwachters van de media een soort superpoortwachters inzetten bij de platformbedrijven. Dus zowel informatie als verspreiders van informatie controleren. Controle verwerven over de krachten die spelen voor en achter de poort langs waar informatie in de traditionele media terechtkomt. En in omgekeerde richting de distributie van informatie reguleren en/of censureren.

In beide gevallen mag dit gerust een bedreiging voor de persvrijheid en de vrije meningsuiting genoemd worden.