Openbaarheid, nu even niet

Of ze nu van links, rechts of het midden komen, al maandenlang bieden de hoofdrolspelers in het Haagse formatiespel op weg naar de onderhandelingstafel in nietszeggendheden tegen elkaar op. Behalve natuurlijk als ze Rutger met zijn roze microfoon tegenkomen. Dan volgt onder druk van de cameralens gemaakte lolligheid, wat steevast leidt tot tenenkrommende taferelen. Hoe diep kan een politicus zakken in de hoop dichter bij het volk te komen?

Voor normale journalisten geldt radiostilte. Om ‘het proces’ niet te verstoren, heet het in de woorden van de onderhandelaars. Ze bedoelen natuurlijk hún proces. De boodschap is duidelijk: openbaarheid is een last. Er valt niets tegenin te brengen. Sterker nog: democratie is soms ook een last voor degenen die er rekening mee moeten houden. Maar we schijnen het in dit land toch na te streven.

Met de openbaarheid is het anders gesteld. Die wordt in Den Haag telkens weer op de proef gesteld. Waarbij de kabinetsformatie ook nu weer dient als tragische illustratie. Transparantie? Niet nu het hogere doel, de strijd om de macht, aan de orde is. De kiezer wordt hartelijk bedankt voor zijn of haar stem, wat er verder mee gebeurt bepalen de ontvangers zelf in de veilige beslotenheid van een kamer aan het Binnenhof. Sorry jongens en meisjes van de pers, nu even niet.

Natuurlijk, er zijn van die momenten dat het gordijn even opengaat. Zoals vorige week toen de onderhandelaars na acht weken samenzijn als opgewonden scholieren hun concept onderhandelingsresultaat ten overstaan van pers en geïnteresseerde televisiekijkers presenteerden. Het conceptakkoord van tevoren ter beschikking stellen zodat journalisten zinnige vragen kunnen voorbereiden is er niet meer bij. Kritische vragen werken immers maar verstorend op de goednieuws show die met de persconferentie moet worden neergezet.

Toch is dit maar een klein facet van de verduisteringsoperatie waartoe een kabinetsformatie tegenwoordig leidt. Veel ernstiger is de basishouding van nagenoeg alle betrokkenen die zegt dat beslotenheid een vereiste is om effectief te kunnen onderhandelen.

Maar dat betekent nog niet dat, zoals nu, helemaal niets meer hoeft te worden meegedeeld en de informatie van het ‘bureau woordvoering kabinetsformatie’ (sic!) zich beperkt tot het dagelijks per SMS doorgeven van de aanvangstijden van de vergaderingen. Om maar te zwijgen over al die Haagse politici die in normale tijden in rijen van drie voor camera’s, microfoons en blocnotes klaar staan om hun mening te geven.

Het werkelijke probleem is dat met het in een volledig isolement voeren van onderhandelingen ook de rest van de Tweede Kamer en daarmee het maatschappelijk debat buiten spel wordt gezet. Pas als het akkoord is goedgekeurd door de aanstaande coalitiefracties – en daarmee onaantastbaar geworden zoals de afgelopen formaties hebben laten zien – mag de rest van het land er kennis van nemen.

Als gekozen politici besluiten tot volledige beslotenheid zou toch op zijn minst volledige openheid achteraf mogen worden verwacht. Helaas. Tot op de dag van vandaag is onduidelijk waarop eerder deze zomer de onderhandelingen tussen VVD, PvdA, D66 en GroenLinks precies zijn vastgelopen. De kiezer zou eens zien tot welke concessies een ieder bereid was.

De buitenwereld kan het in het gunstigste geval doen met de subjectieve weergave van de onderhandelaars. De toenmalige politieke leiders Balkenende (CDA) en Bos (PvdA) spraken elkaar in 2003 rechtstreeks tegen over de reden van het mislukken van hun formatiepoging. De discussie ging over een doorrekening van het Centraal Planbureau. Dat stuk had wellicht klaarheid kunnen brengen, maar mocht ook achteraf toen er reeds lang weer een volwaardig kabinet zat niet worden geopenbaard. Een beroep op de WOB is zinloos. Die geldt niet voor de kabinetsformatie. De rechter heeft toegestaan dat de informateur geheel zelf bepaalt of en zo ja welke stukken hij overdraagt aan het ministerie van Algemene Zaken.

En zo modderen we verder. Voor een dichte deur. Wel een mooie deur trouwens.

Mark Kranenburg is redacteur van NRC Handelsblad