foj 2019

— vrijdag 24 mei 2013, 09:37 | 0 reacties, praat mee

Op zoek naar de mens achter het cliché

Jan Banning zocht daklozen op in het zuiden van de Verenigde Staten. ‘Een afgezaagd onderwerp’. In een papieren boek, e-Book en op het fotofestival Naarden geeft hij hen een gezicht.

‘Iedereen ziet als eerste de ogen’, zegt Jan Banning en hij schuift naar voren op zijn stoel. Op nog geen halve meter van mijn gezicht begint het aftasten. Hij praat door terwijl hij observeert: ‘Ik wil meer tonen dan ogen alleen. Ik wil een maximaal realiteitsgehalte. Het hele gezicht. Wat zie ik bij je neus en rond je mond? Dit is de ontmoeting, zo leer ik iemand kennen.’

Fotograaf Banning (1954) heeft reportages gemaakt, onder meer in Vietnam, maar kreeg vooral wereldwijde erkenning voor zijn indringende, niets verhullende portretten. Huid, haar en ogen tekenen, volgens de fotograaf, het gezicht van het individu. Details zeggen veel over een mens en de gebeurtenissen die hem of haar vormden. Uiteindelijk kunnen ze structuren van de geschiedenis en macht blootleggen. Zo maakte de kijker kennis met ex-dwangarbeiders aan de Birmaspoorweg en troostmeisjes in Japanse kampen in voormalig Neder­lands-­Indië. Hij kreeg er prijzen voor, onder meer bij De Zilveren Camera en World Press Photo, de organisatie waarvan hij ook bestuurslid en jurylid was.

Het zijn langlopende projecten, waarvoor hij veel research doet en interviews afneemt. Zijn nieuwste serie portretten heet ‘Down and out in the South’ en is een ‘licht provocatieve’ ontmoeting met dak- en thuislozen in de zuidelijke staten van de Verenigde Staten. Banning verbleef er in 2010 en 2011 enkele maanden op uitnodiging van een kunstgalerie in South Carolina. Na een expositie in Atlanta, vorig jaar oktober, en een publicatie op de website van CNN, volgden deze maand de presentatie van een papieren boek, een e-book en een expositie op het fotofestival van Naarden.

Het fotograferen van daklozen was niet zijn idee. Banning voelde zelfs een lichte weerzin, toen de bestuursleden van de galerie hem op dit onderwerp wezen. ‘Daklozen?’ De fotograaf trekt een vies gezicht. ‘Die had ik al zo vaak op foto’s gezien. In zwart-wit, overgedramatiseerd, met mottige kleding, in een slaapzak langs de kant van de weg. Een afgezaagd onderwerp.’ Totdat Banning met de daklozen in contact kwam en er bij hem een heel ander idee ontstond. ‘Die mensen kende ik als een cliché, als een stereotypering van een groep. Ik wilde ze fotograferen zonder de symbolische ballast van vuile kleding en kartonnen dozen. Ik nodigde ze uit om in mijn mobiele studio plaats te nemen. Hun gezicht, daar ging het mij om. Via de ogen wilde ik de mensen leren kennen. Mijn foto’s moesten niet laten zien wát ze zijn, maar wie ze zijn. Wie bent u? Hoe kijkt u me aan? Hebben we contact?’

Hij interviewde alle daklozen om ze te kunnen begrijpen en hun vertrouwen te winnen. Vervolgens vroeg hij hen of ze wilden poseren. ‘Ze mochten niet als verschrikte konijnen in het lamplicht van een stroper zitten’, vertelt hij in zijn Utrechtse studio, waar troostmeisjes en daklozen hem vanaf de muren aankijken. In plaats van types wilde hij individuen laten zien, echte mensen en geen clichés.

Noem Banning geen ‘fotojournalist’, noem hem kunstenaar of autonoom fotograaf. Zijn doel is het uitlokken van debat. ‘Dat kan ik alleen als ik in volledige vrijheid werk’, zegt hij. ‘Ik bepaal zelf wat ik zinvol vind. Ik wil foto’s maken die ver verwijderd zijn van clichés, die confronteren, verrassen en iets oproepen. Een foto mag een emotioneel beroep doen op de kijker, maar hij moet ook intellectueel prikkelen.’

Als autonoom fotograaf met een journalistieke achtergrond is hij een roepende geworden in een verschralend medialandschap. De fotojournalistiek omschrijft hij als een ‘kwijnende sector’ en ‘onderdeel van een industrie’. Journalistiek is ondergeschikt geworden aan winstmarges, terwijl de sector nog steeds koketteert de waakhond van de democratie te zijn. De druk van media op fotografen om snel en tegen absurd lage tarieven bepaalde foto’s te leveren is enorm, vindt hij. ‘Je krijgt steeds hetzelfde te zien, clichés van kwesties of oorlogen. Je kijkt naar de winnaar van de World Press Photo, een foto uit Gaza, en denkt: dit lijkt wel Libië of Syrië. Conflicten worden inwisselbaar. Fotografen laten zich met boodschappenlijstjes op pad sturen. Als op een foto maar wenende vrouwen of kinderen met Kalasjnikov-geweren staan. Ik wil bij een foto kunnen zeggen: Syrië! Wat is er in godsnaam aan de hand in Syrië?’

Banning is niet besmet met cynisme, zegt hij, hij is eerder strijdbaar en ziet volop kansen zich te onderscheiden. Dat deed hij eerder succesvol met de troostmeisjes en hij probeert het nu met de Amerikaanse daklozen. ‘Maatschappelijke kwesties, zoals de troostmeisjes of daklozen, wil ik onder een brede aandacht brengen. Nieuwe media bieden fantastische mogelijkheden. In combinatie met een goede timing en strategie kom je een eind. Er komt een expositie en een fotoboek. Het boek is een mooi maar beperkt middel, een kunstobject voor de fotoliefhebber. Voor mensen met andere interesses, voor de geschiedenis van Indonesië of sociaal-economische kwesties in de VS, maak ik een iPad-variant. In het digitale boek kan ik foto’s combineren met film- en geluidsfragmenten en nog meer. Het maakt het onderwerp breed toegankelijk, klaar voor publiek debat.’

Zo hoopt de fotograaf dat kijkers via verschillende kanalen oog in oog komen te staan met vreemdelingen zonder have en goed. Dat ze onbevangen en onbevooroordeeld kijken naar andere mensen, zoals David met zijn zeeblauwe ogen, een slimme man die zelf heel goed begreep waarom alcohol hem zonder pardon buiten de maatschappij plaatste. Banning zal hem nooit vergeten: ‘Hij is een mens zoals jij en ik. Wie zegt dat ik geen David kan worden, iemand die werd achtervolgd door botte pech? Met mijn foto’s wil ik geen wanden versieren, ik wil dat ze vragen oproepen. Wie zijn zij, wie ben ik?’.

Fotofestival Naarden t/m 23 juni, 
www.fotofestivalnaarden.nl/

Bekijk meer van

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl
020-30 39 750

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur, 020-30 39 751

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur, 020-30 39 752

Linda Nab
Redacteur, 020-30 39 758

Lars Pasveer
Redacteur, 020-30 39 755

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur, 020-30 39 757

Anneke de Bruin
Vormgever, 020-30 39 753

Marc Willemsen
Webontwikkelaar, 020-30 39 754

Vacatures & advertenties

Karen Bais
020-30 39 756

Sofia van Wijk
020-30 39 711

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.