— vrijdag 12 februari 2010, 20:32 | 0 reacties, praat mee

Nog één keer Rusland

© Hans Pool /VPRO

Jelle Brandt Corstius is klaar met Rusland. Momenteel legt hij in Moskou de laatste hand aan ‘Van Moskou tot Moermansk’, de tweede reeks van zijn televisieserie. Als hij terugkomt, betrekt hij na vijf jaar correspondentschap (Trouw, VPRO) zijn nieuwe huis in Amsterdam. ‘Het is af, tijd voor nieuwe dingen.’

Jelle Brandt Corstius schuift nog wat ongemakkelijk heen en weer op zijn stoel. Nee, die rug is nog niet helemaal genezen. Sinds een week is hij wel uit dat ‘belachelijke korset’ dat hem was aangemeten. ‘Een soort van RoboCop constructie.’ Brandt Corstius, journalist, televisiemaker, zoon-van en broer-van, gleed in november tijdens de opnames van zijn tweede VPRO-serie over Rusland uit en brak zijn ruggenwervel. Drie maanden van absolute rust kreeg hij opgelegd. ‘Ik heb in Rusland zó vaak gehad dat ik dacht: Nu ben ik dood, weet je wel. Ik was bijvoorbeeld toevallig in Ossetië op de dag dat het zich afsplitste van Georgië. Gingen ze enorm met Kalashnikovs in de lucht schieten. Ik veel bellen met de krant natuurlijk, maar op een gegeven moment was mijn beltegoed op. Sta ik in die belwinkel, vliegt er gewoon een kogel door de open deur. Valt zo hup, tussen mij en die verkoopster, in het pluche van een of andere stoel. Ik wist dat ik vroeg of laat in een Russisch ziekenhuis zou belanden, maar ik had op een meer heroïsch verhaal gehoopt. Ik ben gewoon uitgegleden. Heel stom.’

Een jaar geleden zei je in Vrij Nederland dat je binnen een jaar weg wilde uit Rusland. Toch ben je nu nog met een nieuwe serie bezig.

‘Ik meende het ook wel, toen. Maar de VPRO wilde heel graag nog een serie over Rusland, en ik had absoluut nog dingen die iets toevoegden aan de eerste reeks. We reizen nu zo’n drieduizend kilometer van Moermansk, ergens boven de poolcirkel waar ik dus uitgleed, tot aan Wolgograd in het zuiden van Rusland. En dan is het af, tijd voor nieuwe dingen. In december ben ik al terug verhuisd naar Amsterdam. Het was van begin af aan duidelijk dat ik niet in Rusland zou blijven, hoeveel ik er ook van houd.’

Je hebt ook gezegd dat je helemaal klaar bent met Rusland. Een haat-liefde verhouding?
‘Zeker. Ik heb een enorme hekel aan Rusland, en als ik er niet ben dan mis ik het verschrikkelijk, daar zit niets tussenin. Je hebt er de hele dag een hoop gedonder aan je hoofd en je moet veel tijd vrijmaken voor hele simpele dingen: als je postzegels wilt kopen, moet je een halve dag uittrekken. Aan de andere kant, het is een beetje moeilijk uit te leggen maar (stilte). Dat je je bewust bent dat je op dat moment leeft, ofzo. Dat gevoel heb ik heel erg in Rusland. Misschien omdat het er allemaal zo heftig is; er gaat geen dag voorbij dat er níet iets gebeurt. Nederland is daarentegen weer verstikkend omdat je precies weet wat de dag je gaat brengen. Ergens is dat ook fijn. Op de lange termijn is het goed voor je verstand dat je op sommige dingen kunt rekenen.’

Voor een nieuwe serie die je dit jaar voor de VPRO gaat maken, ga je desondanks weer naar het buitenland.

‘Ik ga meer project-achtige dingen doen in plaats van weer een klassiek correspondentschap in één land. Het idee is om één thema uit te werken op zes of zeven plekken over de wereld, met Nederland als basis. Ik kan nog niet precies zeggen wat het thema is maar de manier waarop ik wil werken is een soort slow journalism. Je hebt documentaire enerzijds – oneindig researchen en eindeloos draaien. En je hebt verslaggevers van een actualiteitenrubriek die naar Uruzgan vliegen en binnen drie dagen drie reportages moeten maken. Als je daar nou iets tussenin zou kunnen vinden… Dat wordt het experiment van het komende jaar.’

Terug naar Rusland. Het stereotype beeld van Russen is: nors en gesloten. In zowel de eerste als de tweede serie ontstaan echter hele openhartige gesprekken. Wat is daar voor nodig?
‘Als je bij Russen binnen bent, zijn het totaal andere mensen dan wanneer ze buiten zijn. Buiten zijn ze gesloten en wantrouwend. Ik kan me voorstellen dat mensen op vakantie in Moskou denken: wat een ontzettend humeurige eikels. Je moet even de tijd nemen om hun vertrouwen te winnen. Maar als je dat eenmaal hebt, gaan ook alle sluizen open. Wat we vaak deden was de avond van te voren met ze afspreken. Dan dronken we een wodkaatje, kletsten wat. Het helpt als je de taal spreekt. Het is een imperiaal land, dus jíj moet Russisch spreken. Russen doen ook niet hun best om iets met handen en voeten duidelijk te maken. ’

Aflevering vijf – Nieuwe Censuur– gaat over de moord op journaliste Anna Politkovskaja. Dat komt heel dicht bij jouw eigen vakgebied. Hoe was het om dat te maken?
‘Ik heb er bewust voor gekozen om in de vorige serie niet zo’n aflevering te maken, omdat ik wist dat ik nog een keer terug wilde voor een tweede serie. Dit zal niet goed vallen bij het Kremlin. Maar ik vond het krankzinnig om een vijftiendelige serie over Rusland te maken zonder hier aandacht aan te besteden. Je moet gewoon je werk doen, en dit hoort daarbij. Dat zeg ik nu wel heel heroïsch, maar we zouden ook een aflevering over Tsjetsjenië maken en dat is niet doorgegaan. Misschien wel de grootste nederlaag uit mijn journalistieke carrière. Ik had een vrouw van de enig overgebleven mensenrechtenorganisatie gevraagd of het veilig genoeg was om met een tv-ploeg te komen. Zij zei: “Kom maar gewoon. Ze zullen jou niets doen om dezelfde reden dat ze mij niets doen: ze willen de schijn van democratie en persvrijheid ophouden.” Een week later is die vrouw ontvoerd en vermoord. Dus ja, dan veranderen de regels.’

Heb jij zelf de consequenties van jouw werk wel eens gevreesd?

‘Het gevaar voor mij is lang niet zo groot als voor Russische journalisten. Ik zal hooguit het land niet meer inkomen, maar daar kan ik wel mee leven. Ik ben één keer opgepakt, tijdens een demonstratie van de oppositiegroepering van Kasparov. Ik werd neergeknuppeld door de Omon, de Russische ME, en in een arrestatiebusje gesmeten. Maar goed, ze zagen mijn Nederlandse paspoort en ik stond binnen een kwartier weer buiten mijn cel. Het meest geschokt was ik niet eens door de ME die me in elkaar mepte, maar door die Russische journalisten die alles zo gelaten lieten gebeuren. Het is gewoon onderdeel van hun werk.’

Durft de Russische pers zich nog wel ergens in vast te bijten?
‘Een vriend van mij is ergens in het zuiden van Rusland correspondent voor Novaja Gazeta, de krant van Politkovskaja. Hij verdient geen fuck –.hij krijgt geloof ik acht euro voor een artikel. En met die artikelen zet-ie wel elke keer zijn leven op het spel. Want in het beste geval moet hij bij het OM op het matje, in het slechtste geval wordt-ie in elkaar geslagen. En hij gaat gewoon door. Maar 90 procent van de Russische journalisten zijn ontzettende opportunisten. Mensen die opschrijven wat het Kremlin wil horen, daar bakken geld mee verdienen en daar heel blij mee zijn. Het is eigenlijk nog erger dan in de Sovjettijd. Toen had je censuur, maar nu heb je zélfcensuur. Het is echt geen China hoor: je hebt een onafhankelijke krant, een onafhankelijk radiostation, het internet is open. Alleen de tv, die is dichtgetimmerd door het Kremlin.’

In dezelfde aflevering laat je een demonstratie zien na de moord op Politkovskaja, waar maar tweehonderd mensen op een stad van 13 miljoen op af kwamen.

‘De meeste mensen weten helemaal niet wie Anna Politkovskaja was. Niemand las haar. Ik heb haar ooit geïnterviewd, Anna. Mijn eerste interview voor Trouw. Toen hebben we enorm ruzie gehad. Ze had een boek over Poetin geschreven; dat het zo’n enorme hufter was. Dat zal allemaal wel, maar uiteindelijk is hij verkozen door de Russen zelf. Dus ik vroeg haar: is Rusland wel gebaat bij een democratie? Werd ze ontzettend kwaad en liep weg –.ook heel Russisch. Pas toen ik duidelijk maakte dat ík niet zo dacht, maar dat ik het graag van haar wilde weten, ging ze weer zitten. Politkovskaja was natuurlijk niet echt een journalist. Het was meer een activist die de journalistiek gebruikte om haar doel te bereiken. Net als Ayaan Hirsi Ali ook geen politica is, maar iemand met maar één doel. Dat had Politkovskaja ook. Ze was volstrekt niet objectief.’

Wat dacht je toen ze werd vermoord?
‘Het was een schok, vanaf dat moment was alles anders. Ik weet nog dat ik dacht: nu kan alles gebeuren. Zij was het boegbeeld van de critici van Rusland, ook in het westen. Ik begin de voice over van deze aflevering met dat het heel raar is om in een land te wonen waar de duimschroeven steeds een beetje worden aangedraaid. En niet alleen in de politieke journalistiek. Daarom laat ik ook zien hoe een kunstliefhebber en een journalist die iets schrijft over illegale boomkap in de problemen komen. Er zit nog zo veel meer achter Politkovskaja waar Nederland nog nooit van heeft gehoord, dat vind ik belangrijk om te laten zien.’

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl
020-30 39 750

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur, 020-30 39 751

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur, 020-30 39 752

Linda Nab
Redacteur, 020-30 39 758

Lars Pasveer
Redacteur, 020-30 39 755

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur, 020-30 39 757

Anneke de Bruin
Vormgever, 020-30 39 753

Marc Willemsen
Webontwikkelaar, 020-30 39 754

Vacatures & advertenties

Karen Bais
020-30 39 756

Sofia van Wijk
020-30 39 711

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.