word studentlid

— donderdag 22 februari 2024, 06:00 | 0 reacties, praat mee

Jeroen van Bergeijk over zijn undercoverreportages: ‘De prijs die je ervoor moet betalen is best hoog’

Jeroen van Bergeijk over zijn undercoverreportages: ‘De prijs die je ervoor moet betalen is best hoog’
Jeroen van Bergeijk: ‘Misschien klinkt het soft, maar ik heb de pretentie dat ik iets héél kleins kan veranderen.’ - © Els Zweerink

Callcenterwerk, taxichauffeur voor Uber, bagageafhandeling in de kelder van Schiphol: iedere keer weer duikt Jeroen van Bergeijk in een wereld die verborgen blijft voor 'normale' mensen. Zijn werk leest als een jongensdroom, tegelijkertijd vraagt het veel van hem. Laatste wijziging: 23 februari 2024, 08:33

Vanaf een muur in het kantoortje van Jeroen van Bergeijk in de Amsterdamse binnenstad kijkt de undercoverjournalist je van alle kanten aan. Bij ieder undercoververhaal dat hij voor de krant maakte staat z’n portretfoto pontificaal op de voorpagina van de zaterdagse bijlage. Al die voorpagina’s sieren zijn kantoormuur.

Later in ons gesprek zegt Van Bergeijk dat die voorpagina’s daar hangen als een soort moodboard voor het werk aan zijn boek, dat eind vorig jaar verscheen. Maar, inderdaad, het streelt het ego wel.

Onlangs dook Van Bergeijk opnieuw op, ditmaal in het Haagse stadsdeel Kijkduin. Half november 2023 besloot het Haagse stadsbestuur in allerijl 98 asielzoekers te huisvesten in het Atlantic Hotel.

De bewoners werden op het allerlaatste moment ingelicht. De tijdelijke huisvesting moest het hoofd bieden aan de situatie in het azc in Ter Apel, waar de situatie steeds nijpender werd.

Tumult
De inkt van het persbericht dat het Haagse stadsbestuur de wereld instuurde was nog amper droog of een tumult brak uit. Een groepje bewoners van een nabijgelegen woonwagenkamp kwam verhaal halen.

‘Omwonenden en ondernemers op Kijkduin totaal overdonderd door komst asielzoekers: ‘Schande’, kopte De Telegraaf. De verslaggever tekende op uit de mond van een buurtbewoner: ‘Kijkduin krijgt net als Ter Apel een tsunami aan problemen’.

Geert Wilders - zijn partij was enkele dagen daarvoor de grootste geworden bij de Tweede Kamerverkiezingen - kwam de bewoners ‘een hart onder de riem steken’.


Het NH Atlantic Hotel in Kijkduin, waar tijdelijk asielzoekers gehuisvest werden. Foto: Phil Nijhuis/ANP.

Erg undercover was Van Bergeijk ditmaal niet. Nadat de komst van PVV-leider Wilders was aangekondigd, ontdekte hij dat je via de website van het hotel zonder omhaal een kamer kon boeken. Later bezoekt hij het AZC in Ter Apel, iets waar hij zich ‘gewoon als journalist’ voor aanmeldde.

Gedurende een maand verbleef hij in het hotel, om in een reportage voor De Groene Amsterdammer te concluderen dat er eigenlijk niet zoveel aan de hand was. Aan het einde van de rit blijkt de voorzitter van de lokale ondernemingsvereniging geen enkele klacht te hebben ontvangen, noch melding te hebben gekregen van incidenten. ‘De soep wordt nooit zo heet gegeten zoals hij wordt opgediend.’

Van de ene op de andere dag werd de komst van de asielzoekers in Kijkduin aangekondigd. Het lijkt logisch dat de bewoners zich overvallen voelden?
‘Natuurlijk. De nood in het azc in Ter Apel is hoog. Aan de bewoners van Kijkduin werd uitgelegd dat er een acute oplossing nodig was voor de situatie daar. Dat is een lastig verhaal om uit te leggen. Waarom moest dat zo plotseling? Dat zie je toch van tevoren aankomen?’


Geert Wilders voorafgaand aan een inloopavond over opvang in het NH Atlantic Hotel in de wijk Kijkduin in Den Haag. Foto: Jeroen Jumelet/ANP.

Bewoners kennen de beelden van Ter Apel van televisie. Zij dachten: ‘Wij krijgen Ter Apel 2.0 naast de deur’?
‘Op zich is dat geen vreemde gedachte. Ik ga altijd undercover om het verhaal van meerdere kanten te belichten. Niet: “Wat schandalig dat deze mensen zich verzetten tegen de komst van asielzoekers.” Een beetje nuance bieden is tegenwoordig niet zo sexy meer.’

Lees ook: Jeroen van Bergeijk toont undercover het rauwe Nederland dat we niet willen of kunnen zien

In je boek ‘Undercover aan het werk’ neem je de lezer mee in jouw werkwijze als undercoverjournalist, en de noodzaak ervan. Het leest als een jongensdroom, tegelijkertijd vroeg ik mij af: ‘Hoe lang houd je zoiets vol?’
‘Die vraag heb ik bewust in het midden gehouden. Al een tijdje heb ik het gevoel: “Wat kan ik nou nog doen?”. Natuurlijk, ik kan schoonmaker bij Jumbo worden. Maar het moet geen herhaling van zetten worden.’

Als ik een verhaal maak, een interview zoals met jou, weet ik ongeveer waar het verhaal eindigt. Jouw werkwijze is anders: vaak weet je niet waar het schip zal stranden. Is dat frustrerend?
‘Het kost een hoop tijd en energie, je weet niet altijd of dat de investering waard is.’

Regelmatig word ik niet aangenomen

Je bent ook freelancer. Hoe maak je daar afspraken over? Tijd is geld.
‘Een goed, uitgeschreven plan is het belangrijkste. Daar begin ik als eerste mee. Hoe lang ben ik ergens mee bezig, wat levert het (hopelijk) op? Ook als iets mislukt krijg ik mijn dagprijs betaald. De laatste tijd gaat ’t vaak mis in het sollicitatieproces: regelmatig word ik niet aangenomen.’

Omdat je werkgevers je nu wel opzoeken?
‘Omdat ik niet voldoe aan het profiel, bepaalde diploma’s of kwalificaties niet heb. Of te oud ben.’

Undercover gaan is niet moeilijk. Waarom komen de Volkskrant en De Groene dan bij jou terecht?
‘Ik heb er geen patent op… inmiddels heb ik wel bewezen dat ik hier goed in ben en er mijn specialiteit van gemaakt heb. Anderen kunnen en mogen het ook doen, graag zelfs.’

Zijn er ook dingen die je, uit principe, niét doet?
‘Er waren dingen waarvan ik dacht: “Dit kan een goed verhaal opleveren”, uiteindelijk deed ik het niet. Werken in een slachterij, bijvoorbeeld. En er waren andere dingen waarbij ik nét voor het sollicitatieproces dacht: “Dit ga ik niet doen”. Het aantal banen dat ik kan uitvoeren is beperkt.

Ik zou graag op de Zuidas rondlopen. Daar word ik nóóit aangenomen. Zij googelen ze hun potentiële werknemers wél. De poule van dingen die ik kan doen is beperkt. Dieren mishandelen of doden: dat is een grens. Verder sta ik voor alles open.’

Op de vraag wat Van Bergeijk dan momenteel wél undercover doet of in de pijpleiding heeft, komt een summier antwoord: ‘Daar praat ik liever niet over’.


Het distributiecentrum van Bol.com in Waalwijk waar Van Bergeijk enige tijd undercover werkte. Foto: Rob Engelaar/ANP.

Voor undercoverwerk moet je liegen, tegen je collega’s. Knaagt dat niet aan de mens? Niet met open vizier werken staat haaks op de journalistieke principes.
‘Het vermoeden van ernstige misstanden heiligt het doel van undercover zijn. Soms moet je ook laten zien hoe iets werkt, en hoeft het niet zozeer een misstand te zijn. Je krijgt geen toegang tot het distributiecentrum van Bol.com. Het liegen ondermijnt ook je persoonlijke integriteit. Daar had ik veel last van. De prijs die je moet betalen voor zulk werk is best hoog.’

Lees ook: Alleen undercover gaat de beerput open

Veel baantjes die je had kun je, goed beschouwd, zien als kutwerk. Toch waren sommige van jouw collega’s bij BOL.com erg tevreden over hun werk. Hoe komt dat?
‘Omdat als je dat werk echt gaat doen, dan blijkt dat er leuke dingen aan zitten, dat je er ook eer in kunt leggen om een vliegtuig zo snel mogelijk in te laten bijvoorbeeld. Het is wisselend van baantje tot baantje. Fietskoerier zijn was relaxed, een beetje rondfietsen door de stad. Werken in de bagagekelder van Schiphol was fysiek zwaar werk. Die mannen hielden er een soort eergevoel aan over. Maar mensen die verkeersregelaar zijn … dat begrijp ik nog steeds niet, hoe je dat kan volhouden. Ik probeer dat laatste te begrijpen.

Het werk van clickworker snapte ik eerst ook niet, zo geestdodend. Tot ik de mensen sprak die het wel doen. Veel van hen staan volledig buiten het arbeidsproces. Het draait voor hen niet om geld, maar om een klein beetje te verdienen en weer onderdeel te zijn van de maatschappij.’

Is het moeilijk om je waardeoordeel thuis te laten? Bij Wehkamp had je principiële bezwaren om klanten een geldlening met forse rente door de maag te splitsen.
‘Op een gegeven moment heb je ’t idee dat je over je eigen grenzen heengaat. En dan lukt het niet meer om het werk op te brengen. Bij BOL.com had ik een situatie waarin een oudere, Poolse man een Nederlandse vrouw stond uit te schelden omdat ze iets verkeerd deed. Daar ben ik tussenin gesprongen. Ik blijf altijd per definitie de neutrale buitenstander..’


De bagageafhandeling op Schiphol. Foto: ANP/HollandseHoogte/Olivier Middendorp.

Undercoverjournalistiek is een specifiek genre. Hoe wist je dat dit jouw ding was?
‘Wat ik altijd leuk vond aan de journalistiek is dat je vanaf een afstandje kan waarnemen. Ik verslond Kuifjes toen ik jong was. Journalistiek is voor mij een excuus om mij in werelden te begeven waar ik anders niet zou komen. Eerder vertrok ik zonder plan naar New York. Als ik geen freelance journalist was geweest had ik dat nooit gedaan. Ik heb door Afrika gereisd, ben op zoek gegaan naar goud in Australië.

Een hoog avontuurgehalte, een laag gehalte aan maatschappelijke relevantie. Ik heb mijzelf altijd onderdeel van het verhaal gemaakt. Toen ik verhalen ging maken met meer maatschappelijke relevantie bleek dat ook meer impact te hebben. Dat was per ongeluk, van te voren had ik er niet goed over nagedacht.’

Tegelijkertijd lijkt het mij een beetje een ego-ding. Naar aanleiding van jouw undercoververhalen worden Kamervragen gesteld, mensen zijn boos…
‘Natuurlijk is dat bevredigend. Maar ik ga niet undercover als een bestrijder van het onrecht. Ik vind het oprecht leuk.’

Onrecht is een rode lijn door jouw verhalen. Trekt je dat aan?
‘Mensen waarmee het niet zo goed gaat vind ik interessant.’

Anderzijds is het misschien makkelijk: die mensen blijven in de shit zitten, jij gaat weer terug naar je warme huis.
‘Ik probeer verslag te doen van wat ik hoor en zie. Meer pretendeer ik ook niet.’

Is het niet een beetje aapjes kijken?
‘Je mag aanwijzen waar ik dat doe… Ik probeer met een nieuwe blik te kijken wat er nou echt gebeurt. Ik wil inzoomen op de dingen die mensen vaak niet meer zien.’

Zou je weer ‘gewoon’ verslaggever kunnen worden?
‘Ik vind het frustrerend om ergens naar toe te gaan en een uur later een stukje in te leveren. Voor een tijdje zou ik het kunnen, het gaat algauw vervelen. Waarom zou ik dat doen? Maar ik heb grote bewondering voor mensen die dat wél doen.’

Voor je werk bij bol.com bivakkeerde je in een camper. Denk je wel eens, voorafgaand: ‘Jezus, ik heb hier geen zin in?’.
‘Dat denk ik altijd, kort van te voren.’

Hoe trotseer je die koudwatervrees?
‘Er zit een avontuurlijk gehalte aan vast, waar ik een kick van krijg.’

Veel van jouw verhalen gaan, in essentie, over arbeidsmigratie. Dat is een hot topic. Als ik je verhalen lees, heb ik het idee: ‘Den Haag heeft geen idee waar ze het over hebben’.
‘In Den Haag praten ze over cijfers. Niet over mensen.’

Ik heb de pretentie dat ik iets héél kleins kan veranderen

Stemt dat niet cynisch?
‘Misschien klinkt het soft, maar ik heb de pretentie dat ik iets héél kleins kan veranderen.’

Koop je nog bij BOL.com of Wehkamp? Vlieg je nog?
‘Ik kocht al nooit bij Wehkamp. Ik vind het echt een kutbedrijf. Ik neem ook nooit meer een Uber, terwijl ik die jongens het geld best gun. En ik vlieg nog wel, een stuk minder dan vroeger, voornamelijk om klimaatredenen. Wel heb ik een koffer met wieltjes gekocht. Dat is fijner voor de bagage-afhandelaars.’

Tip de redactie

Logo Publeaks Wil je Villamedia tippen, maar is dat te gevoelig voor een gewone mail? Villamedia is aangesloten bij Publeaks, het platform waarmee je veilig en volledig anoniem materiaal met de redactie kunt delen: publeaks.nl/villamedia

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Uitgever

Dolf Rogmans

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Factuurgegevens

Villamedia Uitgeverij BV
Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Chris Helt, hoofdredacteur

Marjolein Slats, adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab, redacteur

Lars Pasveer, redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven, redacteur

Rutger de Quay, redacteur

Sales

Sofia van Wijk

Emiel Smit

Teddy van der Laan

Webbeheer

Marc Willemsen

Vacatures & advertenties

vacatures@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.