Jaap van Eyck veranderde het onderwerp van zijn documentaire doordat hij tijdens zijn onderzoek op een ander verhaal stuitte
In de rubriek De Schepping schrijven journalisten zelf over de totstandkoming van hun werk. Dit keer Jaap van Eyck over zijn documentaire '73 Procent'. Die tot stand kwam omdat hij tijdens zijn onderzoek naar een heel ander verhaal op een studie stuitte die een pijnlijke vraag beantwoordde: Waarom werden vanuit Nederland veel meer Joden weggevoerd en vermoord dan in enig ander West-Europees land?
Meestal begint een idee voor een film bij een hoofdpersoon. Bij een verhaal over iemand die iets interessants heeft meegemaakt, of liever nog, gaat meemaken. Zo begon ook ‘73 Procent’. Eigenlijk zou ik een film gaan maken over de enige Amsterdamse agent die weigerde om Joden op te halen.
Maar toen stuitte ik op die ene studie. ‘Jodenvervolging in Nederland, Frankrijk en België 1940-1945’, van de historici Ron Zeller en Pim Griffioen.
Tot dan toe was ook ik in de veronderstelling die anno 2025 gemeengoed is geworden: dat het hoge aantal gedeporteerde Nederlandse joden toch vooral komt doordat de meeste Nederlanders wegkeken. En omdat ze met een doorgedraaide bureaucratie de bezetter ook nog eens een handje hielpen.
De studie van Zeller en Griffioen toont aan dat er veel meer aan de hand was. Het grote verschil tussen Nederland en de andere West-Europese landen werd veroorzaakt door een kluwen van oorzaken en omstandigheden (zie kader). Het is een veel ingewikkelder, en moreel veel minder bevredigend verhaal, dan ‘het kon de Nederlanders niks schelen’.
De conclusies van Zeller en Griffioen zijn, hoewel al 12 jaar oud en nooit betwist, nauwelijks bekend. Waarom weet ik dit niet, vroeg ik mij af? Waarom heb ik dit niet op school geleerd?
De film over de politieagent moest even wachten, besloot ik, mijn film moest gaan over het percentage van 73 procent. Om uit te leggen hoe dat nou echt zit. Maar ook: om te proberen dat het getal 73 net zo wordt opgenomen in het collectief geheugen van de Nederlanders, als bijvoorbeeld de cijfers 40-45.
Hoofdpersoon van de film werd journalist Max Arian, een van de eersten die over deze kwestie publiceerde. Arian werd als kind door het verzet uit de Joodse crèche gesmokkeld en overleefde de oorlog in onderduik.
Voor de vormgeving kwam nog een andere Max aan boord. Max Philippi, zo ongeveer de meest getalenteerde illustrator van Nederland, onderschreef het belang van het onderwerp en ging aan de slag. Zijn animaties tilden het geheel naar een hoger plan. 73 Procent laat zien hoe een project soms een afslag kan nemen. Ik heb een andere film gemaakt dan ik aanvankelijk voor ogen had, maar over een verhaal waarvan het absoluut noodzakelijk is dat het verteld wordt. Op het eindresultaat ben ik beretrots.
Jaap van Eyck regisseert zowel documentaires als fictiefilms. Bekende titels zijn de documentaire ‘De lijst van Mengelberg’, de speelfilm ‘Flirt’ en de korte film ‘Amstel’.
‘73 procent’ is zondag 4 mei te zien om 15.25 uur bij de EO op NPO 2.
Oorzaken 73 Procent
Het hoge percentage gedeporteerde Nederlandse joden is het gevolg van a) de totale controle van de Duitse politie over de deportaties, b) het later ontstaan van onderduikmogelijkheden, c) de manier waarop de Joodse Raad is misleid, d) de hoge mate van integratie van de Nederlandse joden, en e) het misleidende systeem van tijdelijke vrijstellingen in Nederland.
Bron: ‘Jodenvervolging in Nederland, Frankrijk en België 1940-1945’, Ron Zeller en Pim Griffioen, 2012
Praat mee