website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

Is de anonieme bron bij de rechter in veilige handen?

Peter Olsthoorn — Geplaatst in Journalistiek op maandag 20 augustus 2018, 13:21

© Illustratie: Joep Bertrams

Journalisten beschermen hun bronnen, maar wat als een benadeelde een bron daagt en de rechter meewerkt aan het ontmaskeren? Onwenselijk, vinden advocaten. Soms logisch volgens een hoogleraar. Journalisten moeten voorzichtig blijven, ondanks wettelijke bronbescherming.

Journalisten of publicisten hoeven als getuige in een strafzaak geen vragen te beantwoorden over de identiteit van hun bron, tenzij er een zwaarder maatschappelijk belang weegt. Dat is sinds kort vastgelegd in het wettelijk recht op bronbescherming.

Maar wat als in een rechtszaak niet alleen de journalist maar ook zijn vermoedelijke bron als getuige wordt opgeroepen. Haalt dit de nieuwe wet onderuit?

In de recente civiele zaak daagde internetbeveiliger Kaspersky behalve Bart Mos en Joris Polman van De Telegraaf ook oud-politicus Willem Vermeend. Was hij de anonieme bron waarop de Telegraaf het verhaal baseerde dat ‘cybersecurity expert’ Rian van Rijbroek een digitale kraak plaatste bij Kaspersky?

Baas Eugene Kaspersky schreef in de blogpost Dutch hacker, big cyber-politics, and the anatomy of ‘real’ fake news dat Vermeend de bron van De Telegraaf was. Vermeend pikte dat op zijn beurt niet en kwam met tegenvordering: Kaspersky mocht dit niet langer doen.

Vermeend kwam niet tijdens de rechtszitting, zijn advocaat Alberdingk Thijm wel en ontkende. De journalisten noemden Vermeend niet. Dus de rechter kon op dat punt geen definitieve conclusie trekken, maar wel: ‘Hoewel het overtuigende bewijs ontbreekt, omdat zowel de journalisten als Vermeend dit niet willen bevestigen, zijn er wel twee aanwijzingen dat Vermeend als ‘anonieme’ bron is opgetreden.’

Deze twee aanwijzingen destilleert de voorzieningenrechter uit de whatsapp-berichten en telefoongesprekken tussen Van Rijbroek en Mos en Van Rijbroek en Vermeend, ‘…waaruit kan worden afgeleid dat Vermeend toegeeft dat er rechtstreeks contact is geweest tussen hem en de journalisten van de Telegraaf’. 

Is het wijs dat de voorzieningenrechter zo expliciet iemand als vermoedelijke anonieme bron aanwijst?

Wouter Hins, bijzonder hoogleraar Mediarecht in Leiden: ‘Als in deze zaak alleen Kaspersky Vermeend zou hebben gedaagd, dan had de rechter zich beter kunnen onthouden de bron te bevestigen. Maar Vermeend stelde een tegenvordering in wegens smaad door Kaspersky. Dan voelt de rechter zich verleid om de rol van de bron te duiden met de aanwijzingen daarvoor.’

Advocaat Alberdingk Thijm vindt het journalistiek en juridisch ‘zeer onwenselijk dat partijen vermeende anonieme bronnen dagvaarden. Zo wordt het journalistiek brongeheim uitgehold.’ Collega Jens van den Brink vindt het dagen van journalistieke bronnen, los van deze zaak, ‘een slecht idee’.

Dreigt een fishing expedition – hengelen naar onthulling - als benadeelde partijen vermeende anonieme bronnen gaan dagen? Daar mogen rechtbanken eigenlijk niet in meegaan, zo concludeert Hins uit een zaak met de Limburger in 2013. Toen oordeelde de Hoge Raad dat het juist was dat, tijdens een justitieel getuigenverhoor, was verhinderd dat de identiteit van een bron van de Limburger zou worden onthuld.

Hins: ‘Met dit arrest in het achterhoofd zou ik zeggen dat de rechter verplicht is zich in te zetten voor het behoud van anonimiteit van bronnen. Een fishing expedition die gericht is op het achterhalen van de identiteit van een bron moet de rechter dus tegengegaan.’

Voorzichtiger worden?
Hoe kun je er als journalist rekening mee houden dat dat anonieme bronnen bekend kunnen worden door rechtszaken? Joop Bouma, ervaren onderzoeksjournalist van Trouw: ‘Je kunt dat niet vermijden, als ook derden op de hoogte zijn van de identiteit. Verstandig is jouw anonieme bron te vragen om erover te zwijgen in zijn/haar directe omgeving. Maar dit lukt niet altijd. Je kunt je bron enkel garanderen dat jij als journalist nooit de identiteit zult prijsgeven, ook niet als derden dat wel doen.’

Daar moet je ver in gaan, vindt Bouma, en liegen mocht dat nodig zijn: ‘Ik heb één keer botweg gelogen tegen een topambtenaar die zeker meende te weten welke ambtenaar van zijn ministerie mijn bron was van een gelekt document. Maar het bewijs tegen de bron was vrij sterk. Deze kwestie zit mij nog altijd dwars…’

Sanne Terlingen van Argos: ‘Bronbescherming is een voortdurende zorg. Ik gebruik dwaalsporen, bijvoorbeeld door voor onderzoek naar misstanden binnen de Eritrese gemeenschap tientallen mensen te benaderen. Het Eritrese regime kan moeilijker achterhalen wie mijn informanten zijn. Bronbescherming wordt hoe dan ook lastiger, niet alleen door rechtszaken maar ook door surveillance door inlichtingendiensten of de werkgever die mail kan inzien.’

Terlingen raakte verwikkeld in een Telegraaf/Vermeend-achtige zaak, waarbij ook bij de rechter gevist werd naar haar bronnen, toen hoogleraar Mirjam van Reisen (Eritrea-expert) werd aangeklaagd vanwege haar uitspraak op de radio over een verhaal van Terlingen. Ze was ook een expert, niet anoniem, in het artikel.

Terlingen: ‘De rechtszaak vormde een risico, want ik wist niet hoe Van Reisen zich zou verdedigen. Mijn onderliggende bewijs had ze niet. Bij verlies zou het vonnis gebruikt kunnen worden om mijn artikel in diskrediet te brengen, of om me aan te klagen. M’n bronnen werden angstig dat hun namen zouden lekken.’

Behalve in deze zaak heeft Terlingen in de zaak van Arthur Paes tegen haar gemerkt dat klagers rechtszaken gebruiken om te kijken over welke informatie ze beschikte en hoe ze eraan kwam. ‘Verkregen informatie gebruikten ze voor een tegenoffensief.’

Kortom, als het om bronbescherming gaat, is het goed om te weten dat partijen via de rechter kunnen proberen om anonieme bronnen te achterhalen. De rechter mag daar eigenlijk niet in mag meegaan (zie Limburger). Maar daar kun je niet gemakshalve vanuit gaan, toont deze zaak.

De feiten

Nieuwsuur rectificeert een uitzending van 29 januari 2018 met ‘cybersecurity expert’ Rian van Rijbroek. In de naweeën daarvan worden fouten en plagiaat ontdekt in het boek ‘Cybersecurity en Cybercrime’ van deze Van Rijbroek en ex-minister Willem Vermeend. Uitgever Einstein Books neemt het uit de handel.

Bart Mos en Joris Polman van De Telegraaf portretteren Van Rijbroek nader voor de zaterdagkrant van 3 februari. Als ‘Het beste uit De Telegraaf’ staat het verhaal nog online, met als kop ‘Meesterspionne of misleidster? Welkom in de wondere wereld van hacker Rian van Rijbroek’. Er is een rectificatie toegevoegd, afgedwongen door een uitspraak van voorzieningenrechter mevrouw M.W. van der Veen in Amsterdam van 16 juli 2018.

De Telegraaf schreef dat Van Rijbroek de Nederlandse vestiging van Kaspersky Lab hackte. Het Russische beveiligingsbedrijf verwees dat direct naar het rijk der fabelen, zocht de zaak uit en spande een kort geding aan tegen de krant. Van Rijbroek ontkende ooit gezegd te hebben dat ze Kaspersky heeft gehackt. De krant beriep zich op een gesprek met haar en een anonieme bron. Aantekeningen en opnamen wilde de krant niet geven en naar goed journalistiek gebruik hield het de anonieme bron verborgen.

De rechter oordeelde dat De Telegraaf niet hard kon maken dat Van Rijbroek iets over de hack heeft gezegd noch dat die ooit had plaatsgevonden en legde een rectificatie op. Plus sprak een vermoeden uit wie die anonieme bron geweest zou kunnen zijn.

1 reactie

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

  1. 1. GJ de Groot, 20 augustus 2018, 20:51

    “De krant beriep zich op een gesprek met haar en een anonieme bron. Aantekeningen en opnamen wilde de krant niet geven en naar goed journalistiek gebruik hield het de anonieme bron verborgen.”

    Hield HET de bron verborgen? Hield ZIJ (sc. de krant) de bon verborgen.