website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

Hoe freelancers ruimte maken voor journalistiek die zij belangrijk vinden

Erwin van 't Hof en Sjoerd Arends — Geplaatst op maandag 18 juni 2018, 14:35

Freelancer Femke van Velzen

Freelancer Femke van Velzen - © Shody Careman

In de aanloop naar het Freelancersfestival verschijnt deze week op Villamedia een serie over freelancen anno 2018. Vandaag: Journalisten Sjoerd Arends en Erwin van ’t Hof interviewden tientallen vakgenoten en deden een hoopvolle ontdekking: zelfstandigen die gedijen in het huidige journalistieke landschap. Wat kunnen we daarvan leren? Neem je eigen drijfveren als uitgangspunt en vertel het verhaal dat je zélf belangrijk vindt.

Onze rolkoffertjes met podcast­­appa­ratuur kletteren regelmatig door Nederlandse steden en dorpen, wanneer we op bezoek gaan bij vakgenoten. We spreken tientallen freelance journalisten, die hun verhaal doen voor de Pegelrubriek in Villa­media, de Pegelpodcast en voor ons boek in wording. We willen weten hoe zelfstandigen zich staande houden in de journalistiek en hoe ze ruimte maken voor verhalen die ze écht belangrijk vinden.

Het lijkt niet goed te gaan met de freelance journalist. De NVJ, en een aantal gerelateerde organisaties, houdt jaarlijks een survey: de Monitor Freelancers en Media. Deze schetst een verontrustend beeld. Uit de 2017-editie van dit onderzoek blijkt dat maar liefst 40 procent van de ondervraagden financieel afhankelijk is van een partner en dat een groot deel geen voorziening voor de oude dag opbouwt. In het onderzoeksrapport is aandacht voor grote mediatitels, die aanzienlijk lagere tarieven rekenen dan een aantal jaar geleden.

Gelukkig zijn freelancers niet afhankelijk van deze media. Althans: dat hoeven ze niet te zijn. Wij spraken journalisten die een eigen weg zoeken om hun verhaal te vertellen. Een sprekend voorbeeld is Maurice van der Spek. Nadat hij kort aan de tarieven in de geschreven journalistiek proefde, wist hij dat hij met losse verhalen nooit het bestaan kon opbouwen dat hij voor ogen had. ‘Ik wist toen al heel zeker dat ik journalist wilde worden, maar niet onder die voorwaarden.’

Begin 2016 schreef hij een sollicitatiebrief aan de Financial Times. ‘Ik liet de brief aan mijn vrouw lezen, waarna ze vroeg: “waarom wil je daar eigenlijk werken?” Ik besefte dat ik daar helemaal geen antwoord op had.’ Van der Spek verstuurde zijn brief nooit. In plaats daarvan ging hij bij zichzelf te rade en bedacht welk verhaal hij eigenlijk wilde vertellen. ‘Ik heb toen een uur per week ingeroosterd om na te denken over mijn journalistieke doel, onder het mom van “what gets scheduled, gets done”.’

De freelancer concludeerde dat hij verhalen wil delen over de Europese voedselindustrie. ‘Neem bijvoorbeeld de keurmerken van chocola. Sommige repen zijn “fairtrade”; zijn alle andere repen dat dan niet? Op dat soort vragen zoek ik een antwoord.’ Met zijn journalistieke doel in het achterhoofd werkt Van der Spek aan een online platform, waarop hij zijn Engelstalige verhalen deelt. Mensen kunnen zijn zoektocht ‘live’ volgen en tegelijkertijd meepraten over het onderwerp.

Rondom zijn zoektocht zette Van der Spek een verzameling aan werkzaamheden in de steigers. Hij haalde wat geld binnen met crowdfunding en op het platform biedt hij zich aan als spreker, moderator en schrijver. Terwijl hij zijn ondernemingsplan verder uitrolt, doet hij er ander werk bij om rond te komen. Hij heeft het bedrijf The Content Crafters dat ondernemingen helpt met Engelstalige communicatie. Hij hoopt dat zijn journalistieke zoektocht een succes wordt, maar weet dat er geen garanties zijn. ‘Ik ben het nu allemaal aan het uitzoeken. Risico’s nemen hoort nu eenmaal bij ondernemen. Ik moet deze verhalen gewoon maken.’

Dit soort uitspraken horen we aan de lopende band. Veel creatieve freelancers bouwen hun praktijk op persoonlijke drijfveren. Als jij vindt dat een bepaald verhaal verteld móet worden, dan laat je je echt niet tegenhouden door lage tarieven. Dan is de kans groot dat je op zoek gaat naar een manier die wel werkt. Zowel financieel als inhoudelijk. Vaak zien we een gedachteslag van ‘hoe kan ik leven van de journalistiek?’ naar ‘hoe kan ik het journalistieke verhaal vertellen dat ik écht belangrijk vind, of hoe kan ik onderzoek doen naar het onderwerp waardoor ik écht geïntrigeerd ben?’ Het verschil lijkt misschien klein, maar heeft enorme consequenties voor de manier waarop journalisten freelancen.

Van der Spek vond een persoonlijk doel en zit in de beginfase van zijn zoektocht naar antwoorden. Iemand die verder gevorderd is, is freelancer Remco de Boer. Een aantal jaar geleden raakte hij gefascineerd door de gevolgen van een kleine protestactie tegen schalie­gaswinning. Hij schreef een boek over het onderwerp: ‘Tussen hoogmoed en hysterie’. ‘Ik wilde weten hoe het écht zat. Dat is de enige echte drive die je als journalist moet hebben volgens mij.’ Voor het boek deed hij meer dan zestig interviews. Hij kon de tijd daarvoor vrijmaken omdat hij jarenlang goed verdiende als zelfstandig communicatieadviseur.

Door alle interviews bouwde hij enorm veel kennis op over de energietransitie en kreeg hij een sterk netwerk in de energiewereld. Dat zorgde na de publicatie van het boek voor werk: hij schreef voor het Financieele Dagblad en kreeg een rubriek bij BNR. Dat was geen vetpot, maar het werk was zeker niet waardeloos: ‘Wat het me vooral heeft gebracht, is dat ik geassocieerd ben met merken die mensen vertrouwen. Als ik ergens een lezing geef, word ik meestal geïntroduceerd als “journalist die schreef voor Het Financieele Dagblad”.’

Met zijn journalistieke imago, kennis en connecties startte De Boer Studio Energie, een podcast waarin hij ‘de hoofdrolspelers van de energietransitie’ interviewt. Deze podcast wordt gesponsord door een energieleverancier en een advocatenkantoor, onder de voorwaarde dat die bedrijven geen inspraak hebben op de inhoud. Daarnaast geeft De Boer lezingen over energietransitie en werkt hij als dagvoorzitter. Freelancers zoals De Boer zijn wendbaar, omdat niet een medium maar een thema centraal staat.

Hoe zo’n thema tot uiting komt, en hoe het geld oplevert, is afhankelijk van de kansen die voorbijkomen. Wilde De Boer publicist, spreker, podcastmaker en dagvoorzitter worden? Niet per se. Hij wilde in de eerste plaats weten hoe het écht zat met de energietransitie en verzamelde daar een aantal werkzaamheden omheen. De ene klus betaalt beter dan de andere, maar ze vullen elkaar aan. Je kunt het vergelijken met de bedrijfsvoering van een supermarkt: er wordt verlies gedraaid op de verkoop van melk, maar dat verlies wordt opgevangen door een grote winstmarge op producten als verse voor gedopte boontjes. Dat heet in ondernemersjargon ‘kruissubsidie’.

Werkzaamheden versterken elkaar op allerlei manieren. We spraken journalisten die lezingen gaven en nieuwe bronnen vonden in het publiek. In de trant van: ‘mooi verhaal. Als je nog meer wilt weten, ik ken wel iemand die…’ Een andere geïnterviewde is misdaadjournalist en werkt daarnaast als fixer. Dat is goed voor zijn journalistieke netwerk. Hij begeleidde bijvoorbeeld een journalist van The New York Times in de rechtbank. Weer een andere journalist gebruikt zijn journalistieke onderzoeksresultaten voor een promotieonderzoek op de universiteit. Hij verwacht dat een academische status deuren opent in de landen waar hij journalistiek bedrijft.

Er is dus een groot verschil tussen bijklussen en slim werk combineren. Journalisten stapelen werkzaamheden op een bepaald thema. Valt er een onderdeel weg? Dan begint de stapel te wankelen. Sommige journalisten werken samen om die stapel te ‘managen’ of om grotere projecten op te starten. Dat journalisten zzp’er zijn, wil niet zeggen dat ze alles alleen doen.

Een gevolg van zo’n samenwerking is Lighthouse Reports, een journalistiek mediabedrijf dat begon als freelancerscollectief Butch & Sundance Media. De oprichters kwamen uit de schrijvende journalistiek en wilden meer ruimte om hun verhalen te vertellen. Ze sloegen de handen ineen en werkten samen met developers aan journalistieke games en andere innovatieve vertelvormen. Veelal ondersteund door fondsen.

Ze draaien tot op de dag van vandaag grote projecten. Dit jaar startten ze het project #DutchArms, met als doel: uitzoeken waar wapens, die door Nederland geëxporteerd zijn, terechtkomen. Ze werken grotendeels met openbare, digitale bronnen. Om die uit te spitten, en om de resultaten te verwerken, gingen ze de samenwerking aan met Bellingcat en datajournalisten van KRO-NCRV. Met resultaat. Ze vonden artillerievoertuigen in de Verenigde Arabische Emiraten, pantserwagens in Egypte en Apacheonderdelen in Israël.

Het is een voorbeeld van een ambitieus journalistiek project, dat compleet anders is dan voorgaande voorbeelden in dit artikel. Het werk van freelance journalisten loopt enorm uiteen, blijkt uit de 45 interviews die we tot nu toe deden. De ene journalist tikt stukjes op zijn zolderkamer omdat hij zijn kennis over de nieuwste gadgets wil delen, de ander wordt bijna doodgeschoten in Syrië omdat hij oorlogsslachtoffers een stem wil geven. Freelance journalisten zijn enorm divers.

Die diversiteit betekent veel voor de manier waarop journalisten hun freelancepraktijk inrichten. Kijk bijvoorbeeld naar de kosten die ze maken. Oorlogsjournalisten spannen wat dat betreft de kroon. Die zijn een fortuin kwijt aan reiskosten, beveiliging, fixers, overnachtingen, vervoer en ga zo maar door. Daar tegenover staan schrijvende journalisten die vooral vanuit huis werken. Die kunnen uit de voeten met een oude laptop.

Maar divers of niet: onze interviews laten zien dat freelancers journalistiek bedrijven die ze zelf belangrijk vinden. En ze kunnen verhalen vertellen, zonder dat ze financieel afhankelijk zijn van slecht betalende opdrachtgevers. Er zijn talloze manieren om dat te doen. Zowel financieel als inhoudelijk. Welke manier de beste is, is moeilijk te zeggen. Andermans loopbaan kun je niet simpelweg als blauwdruk voor je eigen carrière gebruiken. 

Maar je kunt je wel laten inspireren door de drijf­veren van freelance journalisten. Want die spelen een belangrijke rol. Sterker: die staan aan de basis van een goede freelancepraktijk. Een van de geïnterviewden zei treffend: ‘het allerbelangrijkste is een onderwerp waar je hart sneller van gaat kloppen.’


‘We kiezen Onderwerpen die ons raken’

Femke van Velzen maakt al zeventien jaar documentaires in ontwikkelingslanden, samen met haar tweelingzus Ilse. Ze won meerdere prijzen, waaronder een Gouden Kalf in 2010.
‘We kiezen onderwerpen die ons raken. Onderwerpen waarvan wij het gevoel hebben dat er te weinig over bekend is en waar de wereld over zou moeten weten. Vanuit die drijfveer zetten we onze tanden in een thema en zorgen we dat daar een product uitrolt: een documentaire en een grote impactcampagne eromheen.
Voor ons blijft het niet bij één televisie-uitzending of festivalvertoning. Wij streven naar een zo groot mogelijke impact. Wij richten ons op een publiek dat iets met het onderwerp kan en verandering teweeg kan brengen. Beleidsmakers bijvoorbeeld. Dat is een heel belangrijk onderdeel voor ons. We brengen films ook terug naar de landen van herkomst. Hoe meer mensen we kunnen bereiken hoe beter. Het gaat niet alleen om het maken van een mooie film.
Om onze doelen te behalen, zoeken we de samenwerking op. Bijvoorbeeld met beeldmakers en schrijvend journalisten. Als je partners aan boord krijgt, kun je nog meer bereiken.’


‘Ik sta voor constructieve journalistiek’

Fotograaf Yvonne Brandwijk werkt sinds vier jaar aan het multimediale project Future Cities, samen met journalist Stephanie Bakker.
‘Als fotograaf portretteer ik mensen vanuit hun kracht. Ik zou bijvoorbeeld nooit een kind of iemand in een rolstoel van bovenaf fotograferen. Als je op ooghoogte staat, dan zet je iemand gelijkwaardig neer. Dit is nog altijd mijn drijfveer, ook nu ik samen met Stephanie aan het project Future Cities werk. We portretteren de stad en haar inwoners vanuit hun kracht, in plaats van te benadrukken wat er allemaal niet goed gaat. Dat heet constructieve journalistiek, al wist ik vier jaar geleden nog niet dat daar een term voor was. Wij zagen steden, zoals Kinshasa (Congo) op een McKinsey-lijst: Global Cities of the Future. Dat verbaasde ons. Doordat Kinshasa voornamelijk negatief in het nieuws komt, associeerde ik de stad vooral met problemen. Wij ontdekten dat er een ander verhaal is, zowel in Kinshasa als de andere steden die we hebben uitgekozen. Wat niet betekent dat we de problemen negeren. We hebben er alleen voor gekozen om het verhaal te vertellen wat nagenoeg nooit wordt verteld. Door deze benadering komen we heel dichtbij de mensen die we portretteren en dan worden de uitdagingen waar ze voor staan vanzelf duidelijk.’


‘Er speelt een gevoel van rechtvaardigheid mee’

Ludo Hekman is creative producer en mede­oprichter van Lighthouse Reports.
‘Ik ben journalist geworden omdat ik nieuwsgierig ben, mijn eigen gang wilde gaan en het fascinerend vind om de vinger aan de pols van de tijd te leggen. Er speelt ook een gevoel van rechtvaardigheid mee. Toen ik in 2009 in Iran was, werd onder mijn ogen een opstand met bruut geweld neergeslagen. Sindsdien gaan veel van mijn verhalen over macht en machteloosheid.
Nieuwe verhalen of projecten ontstaan vaak in gesprekken met mijn compagnon Klaas van Dijken. Soms stuiten we op een onderwerp waarvan we denken: “Logisch dat niemand er wat mee doet, maar het zou wel goed zijn. Of juist: Wat gek dat daar zo weinig over bekend is en dat niemand daar iets mee doet”. Dat was bijvoorbeeld het geval bij een recent project over wapenexport: #DutchArms. Ik las een boek over internationale wapenhandel en verbaasde me dat vrijwel niet verwezen werd naar Nederland, terwijl dat een redelijk grote speler is.
Voor dat soort projecten is veel expertise nodig. We trekken daarom voor ieder project met anderen op, van game-ontwikkelaars tot universitaire onderzoeksgroepen. Dat helpt om nieuwe perspectieven, concepten en informatie te vinden.’

In Het Huis Utrecht vindt zaterdag 23 juni het jaarlijkse freelancersfestival plaats met onder meer Joris Luyendijk, Britt van Uem, Claudia Straatmans en Sjoerd Arends en Erwin van ‘t Hof van De Pegel. Schrijf je nu in, er is nog plek.

Nog geen reacties

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

Villamedia Sluiten

Inloggen

Registreren

Vul onderstaande gegevens in voor exclusieve toegang voor NVJ-leden.