word studentlid

— woensdag 10 januari 2024, 12:00 | 0 reacties, praat mee

Het onderzoek naar de ‘onzichtbare oorlogsvoering’ van Huib Modderkolk wordt tastbaar in ‘Niemand die het ziet’

Het onderzoek naar de ‘onzichtbare oorlogsvoering’ van Huib Modderkolk wordt tastbaar in ‘Niemand die het ziet’
Huib Modderkolk bij de nucleaire reactor in Israël. - © Jean Counet

Al jaren doet Huib Modderkolk onderzoek naar de Nederlandse rol naar de sabotage rondom de ontwikkelingen van het Iraanse nucleaire project. Eén Nederlandse spion bleek een sleutelrol te spelen. En waar Modderkolk normaal slechts krantenjournalist is, wordt hij nu gevolgd door televisiecamera’s. Laatste wijziging: 11 januari 2024, 07:19

De eerste scène in de eerste aflevering van de documentairereeks ‘Niemand die het ziet’ doet een beetje denken aan series zoals Homeland. In een zwarte bolide rijdt Modderkolk rondom de Israëlische nucleaire centrale waar, naar grote waarschijnlijkheid, Stuxnet is getest. Dit computervirus van Israëlisch-Amerikaanse makelij speelde een cruciale rol in het saboteren van de Iraanse nucleaire ambities.

Modderkolk schreef al eerder over Stuxnet, maar in deze documentairereeks - waarin ook anderen een rol spelen - onthult Modderkolk de identiteit van de Nederlander die het virus plaatste bij de Iraanse kerncentrale. De AIVD rekruteerde de man om apparatuur naar het complex in Iran te krijgen, maar de geheime dienst wist niet dat het om een virus ging. Anderhalf jaar na de infiltratie in Iran overleed de man bij een motorongeluk in Dubai.

Als kijker vroeg ik mij direct af bij wie het initiatief lag voor het maken van deze documentaire…?
‘Reijer Zwaan (oud-adjunct hoofdredacteur van Nieuwsuur) en Ester Gould (regisseur van de documentaireserie Schuldig) hebben samen een productiebedrijf, en hadden het idee om mij te volgen voor een reeks over onzichtbare oorlogsvoering. Daar zijn we over gaan nadenken en praten: hoe kunnen we zoiets doen?’

En was je toen al bezig met dit verhaal over Stuxnet?
‘Al langer ben ik hiermee bezig. Het onderwerp spreekt tot de verbeelding. Omdat de Nederlandse inbreng in dit project, tot voor kort, onbekend was.’

Wat was het verhaal dat je wilde vertellen? Het is een complex en technisch verhaal en de kijker wordt van hot naar her geslingerd.
‘Er is veel bekend over het virus, maar niet over het verhaal erachter. Wat is er precies gebeurd in Iran? Wat zijn de afwegingen geweest? Hoe is het afgelopen met de man die het virus daar in die kerncentrale naar binnen bracht?’

Was toen al duidelijk dat het verhaal uiteindelijk deze vorm en afloop zou krijgen?
‘Nee, we zijn begonnen bij nul. Het idee om mij bij dit verhaal te volgen is daarom een dappere keuze geweest van de makers. Want ze hebben wel cameraploegen et cetera geregeld, maar lang was onduidelijk óf dit onderzoek ook ooit iets bruikbaars zou opleveren.’


Beeld: Jean Counet.

Voor de Volkskrant houd je je al langer bezig met Stuxnet. Wat fascineert je aan dit onderwerp?
‘Het is een onderwerp dat je bezig blijft houden. De aanval op de kerncentrale in Iran was de eerste keer dat er echte, fysieke schade ontstond door een computervirus. Dat was nog nooit gebeurd. Je moet er niet lichtzinnig over denken: als je zo’n virus inzet en dat uitlekt, dan kunnen andere partijen en landen denken: “Hey, dat gaan wij ook doen”. Je legitimeert ermee de inzet van dat soort wapens.’

Toch heb ik het idee dat er, door het grote publiek, nog lichtzinnig over gedaan wordt.
‘De directeur van de CIA vergeleek de inzet van Stuxnet met augustus 1945: de eerste inzet van de atoombom. De digitale oorlogsvoering wordt overal om ons heen ingezet, door China, door Rusland. En ook Nederland speelt er een rol in: relevant om te weten wat de afwegingen en grenzen zijn?’

De aflevering opent met een scène waarin je een bezoek brengt aan de Israëlische nucleaire reactor waar het virus ontwikkeld is. Israël ontkent publiekelijk kernwapens te hebben en ontkent ook haar rol in de ontwikkeling van Stuxnet. Wat vulde je in op je toeristenvisum: “We komen de kernreactor die u ontkent te hebben filmen?”.
Lachend: ‘Je mag daar, officieel gezien, ook niet filmen. Als journalist vind ik het belangrijk om zich dicht mogelijk bij de plekken te komen waar het gebeurt. Ik wilde een beeld hebben van die plek.’ Grijnzend: ‘Soms moet je de grenzen opzoeken. We hebben overigens gewoon keurig een persvisum voor Israël gekregen.’

Verderop in de aflevering wordt getoond hoe jij een gesprek voert met een bron, een oud-AIVD’er. Zijn of haar stem is vervormd en hij of zij draagt een masker. Toch wordt er wél vermeld op welke datum die ontmoeting plaatsvond. Kan zo’n klein detail niet al schadelijk zijn voor jouw bron(nen)?
‘Het zou naïef zijn als we daar niet over nagedacht hadden.’


De bron wordt geanonimiseerd in beeld gebracht. Beeld: Jean Counet.

Zulke bronnen zijn al moeilijk te vinden als je ze wil opvoeren in geschreven artikelen. Dat lijkt me al helemaal voor een tv-camera, toch?
‘Uiteraard. Er hangt enorm veel af van zo’n ontmoeting. De cameramensen hebben deze bron nooit ontmoet, het masker was al op toen zij binnenkwamen. Ze weten z’n naam niet eens. Alle hotels hebben we onder andere namen geboekt. Bij binnenkomst in het hotel had de bron een jas over zijn hoofd aan.’

En dan nog is voorzichtigheid geboden. ‘Bij een shot twijfelden we of je zijn ogen kon zien. Bij de AIVD wordt gewerkt met irisscans. Als de dienst een screenshot zou maken van dat stukje, konden ze met technologie achterhalen wie de bron is geweest. We zijn dus extra alert geweest om te zorgen dat er geen ogen zichtbaar waren.’

Verschillende bronnen die je spreekt in de aflevering blijven bij hoog en laag ontkennen. “Daar heb ik geen weet van.” Frustreert dat of geeft het juist energie om door te zoeken?
‘Er zijn ontkenningen en er zijn ontkenningen. In het begin zie je de Israëlische professor die overduidelijk meer weet, maar niet verwachtte dat het gesprek die kant op zou gaan. Hij doet vervolgens of hij nog nooit van dit hele onderwerp gehoord heeft. Ik geloof dat je de ergernis in die scène wel van mijn gezicht kan lezen. Terwijl je uit het profiel van deze man kan opmaken dat hij overduidelijk in een positie zat waarin het niet anders kán dat hij er vanaf moest weten. Je kunt ook gewoon zeggen “Hier kan ik geen antwoord op geven”. Tegelijkertijd: ik schrijf al lang over deze wereld en weet allang dat je niet zomaar alles kan zeggen of opschrijven. Het kan ook serieus gevaarlijk zijn om de werkwijze van de geheime diensten bloot te leggen. Het zorgt er wel voor dat ik door blijf graven.’

Niet alleen Modderkolk en ‘zijn’ verhaal zijn onderwerp van de documentaire. De kijker wordt meegenomen naar Brussel, waar de zorgen over onzichtbare oorlogsvoering sinds de Russische invasie in Oekraïne flink zijn toegenomen, Oekraïne (waar de hoofdredacteur van Ukrainska Pravda scenario’s uitwerkt voor wat er gebeurt als de Russen het elektriciteitsnetwerk platleggen), Taiwan (dat een steeds hetere Chinese adem in haar nek voelt) en Brussel (waar Europarlementariërs hameren op strengere regelgeving). Modderkolk: ‘Wat de makers willen laten zien, is dat onzichtbare oorlogsvoering zich niet aan grenzen houdt.’ In de komende afleveringen staan die thema’s weer centraal.

In de eerste aflevering wordt onder andere Europarlementariër Bart Groothuis (VVD) aan het woord gelaten. Modderkolk: ‘Hij zegt, heel terecht: We voeren hier een strijd tussen autocratie en democratie. Maar de manier waarop die autocratische landen het gevecht aangaan, is met hele andere middelen dan wij gewend zijn.’

Knetterfrustrerend vind ik dat, het maalt in je hoofd

Zeker in jouw métier is er een zeker risico dat je voor iemands karretje gespannen wordt - zo blijkt ook uit de slotscène van de eerste aflevering. Hoe dek je dat risico zo goed en kwaad als dat kan af?
‘Dat is een permanente zoektocht in mijn loopbaan. Als onderzoeksjournalist weet ik dat mensen niet altijd op je zitten te wachten als je belt met een vraag. Maar er is nog een groter verschil tussen onderzoeksjournalistiek én onderzoeksjournalistiek bij inlichtingendiensten. Bij die eerste ga je er vanuit dat je uiteindelijk wel op die feiten stuit, als je maar je best doet. In de inlichtingenwereld weet je nooit of je die feiten überhaupt boven tafel krijgt. Dat zorgt voor een andere dynamiek van het gesprek. Soms proberen mensen je de verkeerde kant op te sturen. Het merendeel van de mensen wil niks zeggen en gaat er ook vanuit dat ik de feiten nooit zal vinden. Knetterfrustrerend vind ik dat, het maalt in je hoofd. Puzzelstukje voor puzzelstukje los je de vraag op, soms kan dat - zoals in dit geval - twee jaar duren.’

In de aflevering is te zien dat je, op de redactie van de Volkskrant, voorafgaand een redactievergadering je telefoon in een plastic bak legt. In een andere scene trek je, voorafgaand een ontmoeting met een bron, alle stekkers uit het stopcontact in een hotelkamer. Is dat noodzakelijk? Misschien overdreven: áls de AIVD of MIVD je wil afluisteren, dan hebben ze daar toch hun middelen voor?
‘Als misdaadjournalisten iets schrijven over criminelen dat hen niet bevalt, dan krijgen ze - in de vriendelijke versie - een steen door de ruit. Ik heb te maken met onzichtbare bedreigingen. Als ze écht willen, dan kunnen ze het camerasysteem van het hotel hacken en alsnog afluisteren. Je wil het zo moeilijk mogelijk maken om bij zulke informatie te komen. Een stekker ergens uittrekken is eigenlijk wel het minst dat je kan doen. Ik probeer er vanuit te gaan dat er diensten zijn die willen proberen mee te kijken en daarom neem ik voorzorgsmaatregelen.’


Modderkolk met collega Frank Hendrickx, politiek verslaggever bij de Volkskrant. Beeld: Jean Counet

Al langer ben je bezig met de onderwerpen digitale oorlogsvoering, privacy, hacken, et cetera. Je bent ook één van de weinigen in Nederland die er fulltime mee bezig is. Je schreef er een boek over, “Het is oorlog maar niemand die het ziet”.  Ik heb het idee dat je al langer roept, waarschuwt voor de risico’s, maar je een beetje roepende in de woestijn bent. Of is dat aan het kantelen?
‘Door de invasie van Rusland in Oekraïne zijn we ons er bewuster van. Maar vóór 24 februari voerde Moskou al oorlog in Oekraïne, in het oosten en op de Krim. En allang daarvoor was Rusland bezig met het verspreiden van desinformatie, om mensen te rekruteren bij politieke partijen. Ik probeer de risico’s van ondermijning en digitale onveiligheid aan het licht te brengen. Dat is tegelijkertijd de tragiek: je ziet het niet. Je zet je fiets op slot omdat je weet dat het risico bestaat dat hij anders weg is.. Maar op die manier zet je je telefoon niet op slot – terwijl de mogelijke schade veel groter kan zijn. Als Nederlanders zijn we gewend te denken dat het allemaal wel meevalt.’

In de openingsscène word je afgebeeld als een halve rockster: in het zwart wandel je door de Israëlische woestijn. Onderzoeksjournalisten staan niet zo vaak zó op de voorgrond. Was dat wennen?
Lachend: ‘Dat eerste herken ik niet…’. ‘Het was erg wennen dat er een camera meeging. Dat was zeker niet vanzelfsprekend in het begin. Ik was wat terughoudend. De filmmakers ken ik en kan ik vertrouwen, maar de crew: wat gaan zij allemaal vastleggen? Het was een proces van maanden voordat het vertrouwen gegroeid was.’

De eerste aflevering van ‘Niemand die het ziet’ (BNNVARA) is op maandag 8 januari 2024 om 20:25 uur te zien op NPO 2 en daarna terug te kijken via NPO Start. In de drie weken daarop volgen nog drie andere afleveringen met wisselende thema’s.

CV
Huib Modderkolk (1982) is onderzoeksjournalist, specifiek in de thema’s zoals de inlichtingendiensten, de online wereld en privacy. Na zijn studie politicologie en de master Journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam werkte Modderkolk voor NRC, waar hij samen met Steven Derix en Floor Boon genomineerd werd voor De Tegel naar aanleiding van hun berichtgeving over de NSA-documenten van Edward Snowden. In 2015 stapte Modderkolk samen met Tom Kreling over naar de Volkskrant, kort na die overstap had het duo in Moskou een interview met Snowden. In 2018 onthulde Modderkolk in samenwerking met Nieuwsuur dat de AIVD jarenlang toegang had tot een computernetwerk van Russische hackers, waarmee de AIVD belangrijk bewijs kon leveren voor Russische aanvallen op Amerikaanse instuties zoals de Democratische Partij. In 2020 won Modderkolk, samen met Tom Kreling, De Loep voor een verhaal over de Russische beïnvloeding van het MH17-onderzoek. De AIVD spande een proces aan naar aanleiding van zijn boek ‘Het is oorlog maar niemand die het ziet’, waarna enkele details van het boek werden aangepast. Het boek werd ruim 100 duizend keer verkocht en in verschillende talen vertaald. Zijn tweede boek, “Dit wil je écht niet weten”, verschijnt in maart van dit jaar bij uitgeverij Podium.

Tip de redactie

Logo Publeaks Wil je Villamedia tippen, maar is dat te gevoelig voor een gewone mail? Villamedia is aangesloten bij Publeaks, het platform waarmee je veilig en volledig anoniem materiaal met de redactie kunt delen: publeaks.nl/villamedia

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Uitgever

Dolf Rogmans

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Factuurgegevens

Villamedia Uitgeverij BV
Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Chris Helt, hoofdredacteur

Marjolein Slats, adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab, redacteur

Lars Pasveer, redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven, redacteur

Rutger de Quay, redacteur

Sales

Sofia van Wijk

Emiel Smit

Teddy van der Laan

Webbeheer

Marc Willemsen

Vacatures & advertenties

vacatures@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.