Geen Vrije vogels meer?

Freelance journalisten hebben een slechte onderhandelingspositie, worden gedwongen hun auteursrecht af te dragen, werken voor een appel en een ei en moeten maar afwachten wanneer ze betaald krijgen. En dan gaat de zelfstandigenaftrek ook nog eens op de schop. De markt voor freelancers is compleet bedorven. Dat is tenminste de algemene consensus die eind 2012 heerste tijdens het door de NVJ georganiseerde Eerlijk Deel Festival.

‘Je wordt als freelancer gechanteerd waar je bij staat’, vindt freelance journalist en Griekenland-deskundige Ingeborg Beugel. Ze steekt haar mening niet onder stoelen of banken. ‘De tarieven zijn alleen maar gedaald. En er valt bijna niet te onderhandelen. Dat is toch krankzinnig?’ Beugel stoort zich vooral aan het ‘voor jou tien anderen’-gevoel dat gecreëerd wordt. Volgens de televisiemaker is dat echt iets van de laatste jaren. ‘Je krijgt nu dingen te horen die tien jaar geleden echt niet konden. Als je als deskundige freelancer komt opdraven bij de radio, dan vertellen ze je dat er geen budget is om je te betalen. Afnemers gaan niet meer voor kwaliteit, maar voor het goedkoopste. Daardoor zie je dat steeds meer écht goede freelancers er geen zin meer in hebben en stoppen. En dat is slecht voor het vak.’

Beugel is niet de enige met die mening. Tijdens een rondvraag op het Eerlijk Deel Festival blijkt dat het gros van de freelancers het gevoel heeft in een hoekje geduwd te worden door opdrachtgevers. ‘Dat is geen gevoel, dat is een feit’, volgens Rosa García López, secretaris van de sectie freelance van de NVJ. ‘We horen niet anders van freelancers. Het is een afglijdende schaal en de markt is compleet verzadigd. Het allergrootste probleem zit hem in de tarieven. Die zijn de afgelopen tien jaar zelfs gehalveerd. Er ontstaat langzaam een onderklasse. Steeds meer freelancers – vooral die voor regionale kranten schrijven – verdienen evenveel als een Poolse aspergesteker.’

Vraag en aanbod
Om die problemen op te lossen bombardeerde de NVJ en fotojournalistenvereniging NVF 2013 tot Het Jaar van de Freelancer. Het hele jaar wordt er extra aandacht besteed aan de vrije vogels van het vak (zie kader).

Het aantal freelance journalisten in Nederland groeit namelijk razend snel. Waar in 1999 nog 20 procent van alle journalisten als freelancer aan het werk was, was dat percentage in 2010 al ruimschoots verdubbelt naar 45 procent. Bij tijdschriften en websites ligt het aandeel freelancers volgens onderzoek dat de journalisten Liesbeth Hermans, Maurice Vergeer en Alexander Pleijter uitvoerden voor de Radboud Universiteit Nijmegen, nog een stukje hoger. Daar zijn respectievelijk 58,95 en 70,9 procent van de journalisten freelancer.

Inmiddels staan er ruim 5100 journalisten ingeschreven bij de Kamer van Koophandel. In 2012 kwamen er 675 nieuwe inschrijvingen bij. Met de trend van steeds verder inkrimpende redacties is de verwachting dat daar nog meer ZZP’ers bij komen. En wat te denken van de 600 studenten journalistiek die ieder jaar afstuderen en knokken om een plekje op de arbeidsmarkt? Allemaal extra concurrentie in een markt die toch al overvol zit. Die alsmaar groter wordende pool aan freelancers geeft mediabedrijven veel macht. Besluit een uitgever pas na vier weken te betalen in plaats van na twee, dan heeft de opdrachtnemer dat maar te slikken. Hetzelfde geldt voor tarieven, het verplicht facturen indienen via online modules, afspraken rondom exclusiviteit en het tot in treurnis hergebruiken van artikelen.

Wurgcontracten?
Zoals de situatie nu is bepaalt de opdrachtgever alle regels. Zo besloot Sanoma in 2010 tot een nieuwe overeenkomst waarin opgenomen werd dat de bladenuitgever artikelen gratis mag hergebruiken. Ook wanneer ze in het verleden gepubliceerd zijn. De nieuwe overeenkomst kwam een jaar nadat de Telegraaf Media Groep (TMG) met een soortgelijke document op de proppen kwam. Resultaat: het hele concern kreeg een onbeperkte licentie op alle door ZZP’ers geleverde artikelen. Ook mochten freelancers geen artikelen over dezelfde onderwerpen meer leveren aan andere media.

Hoe eenzijdig dat ook is, wettelijk gezien is daar niets mis mee. ‘Juridisch gezien mag je zo ongeveer alles afspreken. Als je het niet eens bent met een overeenkomst kun je twee dingen doen: ermee akkoord gaan of stoppen met werken voor die uitgeverij’, weet NVJ-jurist Petra Oudhoff. ‘Dat noemen we vrijheid van contracteren. Maar zo’n afspraak maak je wel vooraf. Niet achteraf. Wanneer een uitgever bijvoorbeeld bepaalt facturen niet meer te betalen als ze niet ingediend worden via een online module, geldt dat alleen voor nieuwe facturen. Rekeningen die stammen uit de periode voordat die nieuwe afspraak gemaakt is, moeten wel gewoon betaald worden.’

Freelancers zijn ondernemers
Slikken of stikken dus. Niet alleen omdat de groep freelancers steeds groter wordt, maar ook omdat de journalistieke markt onder druk staat. De oplages van kranten en tijdschriften verkeren in een vrije val. Zo zijn volgens onderzoek van Piet Bakker van de Hogeschool Utrecht de oplages van regionale dagbladen tussen 2000 en 2011 met ruim een kwart gedaald. En ook de inkomsten uit advertenties lopen terug. TMG zag zijn advertentie-inkomsten in 2011 (meest recente cijfers, red.) dalen met 13 procent. Regionale dagbladuitgever Wegener harkte 14 procent minder inkomsten binnen. En dat terwijl Wegener de helft van zijn jaaromzet uit die advertenties haalt.

r is gewoon niet meer geld, volgens de uitgevers. Maar dat wil niet zeggen dat freelancers geen keuze hebben. García López: ‘Veel freelancers gaan overal mee akkoord. Maar als je meegaat in die afglijdende schaal, dan kun je niet overleven. Freelance journalisten moeten meer op hun strepen gaan staan en zichzelf meer opstellen als ondernemer.’

Dat weet ook Patricia de Ryck, freelancer voor bladen als Flair en Santé. Onlangs had ze een aanvaring met Wegener, waar ze artikelen schreef voor huis-aan-huisblad Cuijks Weekblad. ‘Na drie jaar zonder problemen voor ze gewerkt te hebben, kreeg ik ineens mijn laatste facturen teruggestuurd. Volgens de administratie moest ik ze voortaan indienen via een speciale online module, anders zouden ze niet betaald worden.’ Daar had De Ryck geen trek in. Deels omdat de gebruikte module freelancers niet in staat stelt eigen factuurnummers in te voeren. ‘Omdat ik ondernemer ben moet ik al mijn facturen doorlopend nummeren, anders kan ik bij controle problemen krijgen met de belastingdienst. Dat betekent dus dat ik én een factuur in de module moet aanmaken én nog een voor mijn eigen administratie. Dat is me het allemaal niet waard. Een artikel voor een huis-aan-huisblad van Wegener levert niet meer dan een paar tientjes op.’

Freelancen, dat is ondernemen. Die mening deelt ook ZZP’er Brigit Kooijman, tevens bestuurslid bij de FreeLancers Associatie (FLA), een organisatie die zich sterk maakt voor de belangen van freelancers. ‘Als iets je niet bevalt, dan moet je daarover praten. En als er niet over te praten valt, dan ga je weg. Als het werk niet meer in verhouding staat tot de beloning of het plezier dat je eruit haalt, dan moet je iets anders gaan doen. Die keuze maak je zelf.’ Ook Kooijman zei in het verleden een opdrachtgever vaarwel omdat daar niet mee te praten viel.

Toch is de dagelijkse praktijk voor freelancers niet zo zwart-wit als Kooijman stelt. Dat vindt ook FLA-voorzitter Jacqueline Zirkzee. ‘Ik vind het jammer dat de politiek zo weinig oog heeft voor de belangen van freelancers. Er is weinig werk en wat er is, betaalt vaak niet goed. Maar juist om die redenen moeten freelancers sterk in hun schoenen staan. Een redactie kan wel vaste tarieven hanteren, maar als je een goede scoop of bijzondere invalshoek hebt, is er geen krant die jouw verhaal niet voor een goede prijs wil hebben. Als je niet meer in gesprek gaat is het einde zoek. Het is hard werken, maar freelancen is nu eenmaal niet voor watjes.’

Het Jaar van de Freelancer
2013 moet het jaar van de freelancer worden. Want er moet nu onderhand maar eens iets gaan veranderen in die eenzijdige markt, vindt Rosa García López. Als secretaris van de sectie freelance is García López initiatiefneemster van het door de NVJ en NVF afgekondigde ‘Jaar van de Freelancer’. De komende twaalf maanden gaan de verenigingen de barricades op voor de vrije vogels van de journalistiek. Zo worden er acties gehouden om mediaorganisaties, politiek, journalisten in loondienst en freelancers duidelijk te maken wat de problemen zijn. De belangrijkste doelen: een billijke vergoeding (ook voor doorplaatsen), tijdige betaling en freelancers leren om zich te profileren als ondernemer. ‘We hadden hier als vereniging nooit zo lang mee moeten wachten’, geeft García López toe. ‘Misschien had dit al wel vijf jaar eerder moeten gebeuren. Dat kunnen we helaas niet terugdraaien. Maar ik denk dat als we nu een jaar lang aandacht voor de problemen vragen dat we ook echt dingen kunnen veranderen.’