De Raad voor Cultuur roept overheid op om vrije journalistiek beter te beschermen

Maandagochtend presenteerde de Raad voor Cultuur het adviesrapport ‘Vrije journalistiek, weerbare democratie’. In dit rapport stelt de raad dat de journalistieke vrijheid onder druk staat in Nederland en in het Caribisch deel van het Koninkrijk. Zo hebben journalisten en journalistieke organisaties te maken met ontwikkelingen die hun inkomsten, autonomie en zichtbaarheid aantasten.

Volgens de raad is deze druk niet alleen bedreigend voor de journalistiek zelf, maar ook voor de kwaliteit van informatie in de democratische rechtsstaat. De journalistiek vervult een belangrijke functie in het informeren van burgers, het stimuleren van het publieke debat en het controleren van de overheid en de markt. “Raakt die functie verzwakt, dan tast dat het functioneren van de democratie aan”, laat de raad weten.

Invloed van bigtech
De raad noemt onder andere de veranderingen in het journalistieke veld. Online wordt de verspreiding van nieuws grotendeels beheerst door bigtechbedrijven, waarbij algoritmes in toenemende mate bepalen welke informatie burgers te zien krijgen. Ook zorgt de opmars van generatieve AI ervoor dat journalistieke informatie vaker zonder bronvermelding of in vervormde staat bij de gebruiker terechtkomt.

“Daardoor wordt het voor burgers moeilijker om te herkennen waar informatie vandaan komt en of deze betrouwbaar is. Tegelijkertijd komt een steeds groter deel van de economische waarde van journalistieke content terecht bij bigtechbedrijven in plaats van bij de rechthebbenden.”

Het adviesorgaan adviseert de Rijksoverheid daarom beter gebruik te maken van Europese wetgeving en waar mogelijk de regelgeving aan te scherpen om de journalistiek te beschermen. Ook pleit het voor de ontwikkeling van een alternatieve digitale infrastructuur, gebaseerd op Europese democratische waarden. De raad adviseert de Nederlandse overheid dit onderwerp te agenderen voor het eerstvolgende voorzitterschap van de Europese Unie in 2029.

Journalistiek als veiligheidsvraagstuk
In het rapport wijst de raad ook op de druk op de journalistiek door maatschappelijke en geopolitieke spanningen. “De online informatieomgeving raakt in toenemende mate vertroebeld door mis- en desinformatie. Ook wordt onafhankelijke journalistiek bedreigd door schadelijke inmenging, intimidatie en juridische procedures.”

De raad ziet de bescherming van onafhankelijke journalistiek als een kwestie van nationale veiligheid, mede vanwege de toenemende inzet van cyberaanvallen en informatiesabotage bij conflicten en oorlogen. De Rijksoverheid zou de sector volgens de raad moeten opnemen in de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke), die bedoeld is om vitale sectoren beter te beschermen tegen dreigingen en risico’s.

Extra aandacht voor Caribisch Nederland
De raad vraagt in het rapport ook om extra aandacht voor de journalistiek in het Caribisch deel van het Koninkrijk. De journalistieke infrastructuur is daar volgens de raad nog kwetsbaarder en publieke omroepen, journalistieke verenigingen, opleidingen, fondsen en professionaliseringsmogelijkheden ontbreken er vaak.

“De raad adviseert de minister van OCW om als vertegenwoordiger van Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba) in gesprek te gaan met de verantwoordelijke ministers van de zelfstandige landen Aruba, Curaçao en Sint Maarten, om gezamenlijk te bekijken hoe de journalistieke infrastructuur kan worden verstevigd.”

Verantwoordelijkheid van de sector
Het adviesorgaan wijst ook op de verantwoordelijkheid van de journalistiek zelf en roept de sector op om een breed journalistiek aanbod te garanderen, met ruimte voor alternatieve stemmen, kleinere initiatieven, jonge journalisten en om duidelijke richtlijnen op te stellen voor het gebruik van AI. Meer bij de Raad voor Cultuur