word studentlid

— vrijdag 27 oktober 2023, 12:20 | 0 reacties, praat mee

De mores: Gaza en het menselijk tekort van journalisten

De mores: Gaza en het menselijk tekort van journalisten
© Duco de Vries

Frits van Exter, voorzitter van de Raad voor de Journalistiek, denkt in de rubriek De Mores met je mee over journalistieke dilemma’s. 'Terugkijkend is het nog steeds niet duidelijk waarom het in de berichtgeving over ‘de aanval’ op het ziekenhuis in Gaza zo massaal misging. Emoties? Tijdsdruk? Vooroordelen?' Laatste wijziging: 30 oktober 2023, 07:09

In de vroege avond van 17 oktober gingen de belangrijkste leerstellingen van de journalistiek overboord. Het zijn de klassiekers: in oorlog is waarheid het eerste slachtoffer; één bron is geen bron en al helemaal niet als die een belang heeft bij de strijd; snelheid is belangrijk, maar zorgvuldigheid is belangrijker; feiten eerst, meningen daarna; woorden doen ertoe; de kop zet de toon, ook als hij tussen aanhalingstekens staat of gevolgd wordt door een verwijzing naar een bron; de lezer moet ook weten wat we niet weten.

Hoe is het mogelijk dat zoveel media, van de BBC en de New York Times tot NRC en De Gelderlander zich aanvankelijk zo weinig rekenschap hebben gegeven van de waarden waar zij zo prat op gaan?

Rode vlaggen
Na de terreuraanslagen van Hamas op 7 oktober had je kunnen verwachten dat op alle redacties alle rode vlaggen in top waren gegaan. We weten hoezeer het Israëlisch-Palestijnse conflict ook in onze contreien een splijtzwam is. Het verwijt van eenzijdige berichtgeving ligt voortdurend op de loer, aan alle zijden, ook in eigen kring. Arjen Fortuin, ombudsman van NRC had op 14 oktober nog gemaand: ‘...met wat er met een aangekondigd Israëlisch grondoffensief in Gaza allemaal nog aan geweld in het verschiet ligt, is het goed om een zekere beduusdheid in stand te houden’.

Daarvan was die dinsdagavond amper sprake. En zoals we nog steeds niet echt weten wat er bij het ziekenhuis is gebeurd, weten we ook nog niet goed wat er bij al die media is gebeurd.
Verschillende hoofdredacties hebben inmiddels spijt betuigd – de een wat zuiniger dan de ander – maar een bevredigende verklaring ontbreekt.

We kunnen er heel verheven over doen, maar nieuws is emotie. Bij het bepalen van de nieuwswaarde is de belangrijkste vraag in hoeverre het publiek erdoor beroerd wordt. Mogelijk honderden doden bij een bombardement op een ziekenhuis is verschrikkelijk. De journalist ervaart zelf de primaire emotie. De adrenaline-afgifte gaat omhoog. Je bent haast blij dat je een taak hebt - thuis kunnen ze niet veel anders dan in ontzetting het nieuws aanschouwen.

Daar kunnen vooroordelen een rol bij spelen. Kennelijk vonden journalisten het bericht, dat volgens de ‘Palestijnse gezondheidsautoriteit’ er honderden doden zijn gevallen bij een Israëlische aanval op een ziekenhuis in Gaza, voldoende voorstelbaar om het meteen met alarmerende toeters en bellen te verspreiden.

Het is misschien niet zozeer op kennis of ervaring gebaseerd, maar het strookt wel met een opvatting over het conflict: Hamas mag verantwoordelijk zijn voor terreur, uiteindelijk zijn Palestijnen meer het slachtoffer van Israëlisch geweld dan andersom. Wat daar ook van zij, het zou niet je vermogen om kritisch en onafhankelijk te zijn mogen verminderen. Nog meer desinformatie helpt in elk geval niet on de naargeestige polarisatie rondom dit thema te verminderen.
 
Online roeptoeters
Tijdsdruk is natuurlijk vaak genoemd als oorzaak. De drang om zo snel mogelijk te publiceren zit diep in de journalist verankerd. Kennelijk maakt het bij dit soort nieuws niet uit dat iedereen het al weet via alle mogelijke kanalen en dat je er eigenlijk niets aan hebt toe te voegen – er moet en zal een live blog zijn. Hoe hard we ook roepen dat de ware journalist zich juist nu moet onderscheiden van alle online roeptoeters, op je tijdlijn viel die avond het onderscheid aanvankelijk amper te maken.

In de nabeschouwingen viel het me ook op hoezeer het bij dagbladen nog steeds draait om de Krant. Al decennia willen wij elkaar ervan doordringen dat het digital first moet zijn en dat er altijd wel een deadline is, maar in de praktijk gaat het kennelijk nog steeds om dat uur U waarop de krant moet zakken, omwille van het straffe schema van drukpersen, vrachtwagens en bezorgers.

De journalist stelt zich ten doel voor die gedrukte krant het meest complete en actuele bericht te maken. Daarbij heeft hij moeite ermee te leven dat er vele uren verstrijken tussen het moment waarop hij zijn bericht verzendt en waarop de lezer er de volgende morgen kennis van kan nemen. Het liefst wil hij de indruk wekken dat hij die morgen aan de ontbijttafel het stuk heeft geschreven. ‘Onder tijdsdruk – en uit angst om een verouderde krant te maken – hebben we ons laten verleiden om te stellig te zijn’, schrijft Pieter Klok, hoofdredacteur van de Volkskrant.

‘Meer terughoudendheid was beter geweest’
De papieren krant wil niet alleen ook nog de volgende morgen bij de tijd zijn, maar hij wil dan het liefst ook al meer dan alleen het kale nieuws brengen. Zo deed NRC meteen een poging tot duiding en zelfs opinie in de eerste zin op de voorpagina: ‘Met wat wordt gezien als een gerichte aanval op een ziekenhuis in Gaza-Stad lijkt Israël een nieuwe grens te hebben overschreden, in een strijd waarbij het zich toch al weinig van het internationaal recht aantrok.’ In zijn terugblik schrijft de eerder genoemde ombudsman, genuanceerd naar het credo van NRC, ‘dat meer terughoudendheid beter was geweest’.

De nacht van het ziekenhuis in Gaza ligt achter ons. De verschrikkingen duren voort. Vele media doen hun best het nieuws zo goed mogelijk te brengen. Terugkijkend moeten we erkennen dat journalisten mensen zijn met menselijke eigenschappen: emoties, reflexen, instincten, vooroordelen. Dat zijn verplegers in het ziekenhuis ook. Maar als de deuren van de eerste hulp openzwaaien en de ambulancebroeders de brancard binnenrijden, schakelen zij naar een andere modus en hebben zij nog maar één doel: hun vakkennis inzetten voor de patiënt, wie dat ook is. Het vereist een zekere, professionele, koelbloedigheid.

Frits van Exter is voorzitter van de Raad voor de Journalistiek. Hij heeft geen stem bij de beoordeling van klachten. Hij verwoordt slechts zijn eigen mening.

Bekijk meer van

Israël

Tip de redactie

Logo Publeaks Wil je Villamedia tippen, maar is dat te gevoelig voor een gewone mail? Villamedia is aangesloten bij Publeaks, het platform waarmee je veilig en volledig anoniem materiaal met de redactie kunt delen: publeaks.nl/villamedia

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Uitgever

Dolf Rogmans

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Factuurgegevens

Villamedia Uitgeverij BV
Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Chris Helt, hoofdredacteur

Marjolein Slats, adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab, redacteur

Lars Pasveer, redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven, redacteur

Rutger de Quay, redacteur

Sales

Sofia van Wijk

Emiel Smit

Teddy van der Laan

Webbeheer

Marc Willemsen

Vacatures & advertenties

vacatures@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.