— vrijdag 14 november 2014, 09:25 | 0 reacties, praat mee

De ideale journalist: fundamenteel tegen

Bestaat de ideale journalist en hoe ziet die er dan uit? Kim Putters, directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau, boog zich daarover in zijn rede 'De ideale journalist' ter gelegenheid van het afscheid van de NVJ-bestuursleden Agnes Koerts en Huub Elzerman. Putters: 'De ideale journalist loopt op met de lokale en landelijke politiek en met inwoners. Niet alleen omwille van het negatieve nieuws of de hypes, maar voor het voeden en organiseren van de maatschappelijke dialoog en de variatie van nieuwsproducten die daarbij hoort. Die samenspraak is de kern van het werk van de ideale journalist'.

Dames en heren! Geen evenwicht zonder tegenwicht. Geen samenspraak zonder tegenspraak. Geen macht zonder tegenmacht. Het is de drieslag die de voormalige Vice-President van de Raad van State, mr. Herman Tjeenk Willink, mij meegaf bij mijn aantreden als Directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Het is de drieslag waarmee ik hier vandaag ook mijn bijdrage wil aanvangen. U en ik zitten in een zelfde bootje. Met elk een eigen rol, maar beide aan de kant van de tegenspraak, het tegenwicht en de tegenmacht. Zonder dat blijft er weinig over van een democratie en van een open samenleving. Wetenschappelijk onderzoek en journalistiek leveren daar beide een wezenlijke bijdrage aan en Agnes Koerts en Huub Elzerman zijn toonbeelden. Ik voel niet alleen verwantschap, maar daardoor ook groot ontzag van deze twee super journalisten. Maar wie is de ‘ideale journalist’?

Om dat te bepalen loop ik 3 thema’s langs:
1- Rol in onafhankelijke berichtgeving
2- Rol in samenspraak met de veranderende samenleving
3- Rol als tegenmacht in de democratie

1- Journalist & het belang van onafhankelijke berichtgeving
De aanleiding om mij uit te nodigen was mijn column afgelopen zomer in het FD over onafhankelijke berichtgeving. Ik neem u even mee terug naar augustus van dit jaar. De ramp met de MH17 schokte nog na. Ik schetste een cruciale gebeurtenis uit mijn jeugd, op de middelbare school, eind jaren tachtig. Terwijl het einde van de Koude Oorlog in zicht was gaf mijn geschiedenisleraar een belangrijke levensles mee: machthebbers creëren een gezamenlijke vijand en schotelen het brede publiek graag een ander of beperkt beeld van de werkelijkheid voor om te voorkomen dat ze hun macht kwijtraken.

Aan de ene kant van het klaslokaal hing de wereldkaart volgens de Sovjet-Unie, aan de andere kant de wereldkaart volgens de Verenigde Staten. Een schok ging door het klaslokaal, omdat de verschillen zo groot waren. De Sovjet-Unie had zich zoveel groter in de wereld gepositioneerd en de Verenigde Staten zichzelf zoveel centraler. Het was het bewijs dat machthebbers goochelen, en niet alleen met wereldkaarten. Nog meer confronterend was achteraf bezien onze onmiddellijke achterdocht richting de Sovjet-Unie. Alsof de Verenigde Staten meer gelegitimeerd waren zichzelf als centrum van de wereld te zien.

Kort daarna ging ik vanwege de val van de Berlijnse Muur tijdens de vakantie met vrienden die muur voorbij. Richting het ‘onpersoonlijke en grauwe’ Oosten. De westerse (inclusief Nederlandse) media, de school en de straat hadden ons jarenlang voorgeschoteld dat daar niet zoveel moois te beleven viel. Milieuvervuiling, kale gebouwen, lege schappen, knorrige mensen en beperkte mogelijkheden om te zeggen wat je wilde. Dat was het onvriendelijke beeld dat we hadden. De tegenstelling bleek groot toen we er met eigen ogen een kijkje namen. Wat was het mooi in Polen, vriendelijk in Tsjechië, hip in Slowakije en spannend in Slovenië. We genoten van de natuur, de mensen en de grote hoeveelheid potentiële vriendschappen die er voor het oprapen lagen. Waarom kenden we dit niet, vanwaar onze beeldvorming? Waarom is de journalist niet ook de leraar die burgers elkaars vooronderstellingen toont. En vervolgens samenspraak stimuleert?

Zo gaat dat dus. Beeldvorming over wat vreemd en vijandig is, ontstaat sluipenderwijs. Het gebeurt van Oost tot West, van Noord tot Zuid, en het is van alle tijden. Het is indoctrinatie als er sprake is van manipulatie door het systematisch en eenzijdig weergeven van aanvechtbare overtuigingen of opvattingen, met de bedoeling dat deze kritiekloos worden aanvaard.

Ik dacht even dat dit kritiekloos aanvaarden minder kansrijk was nu we een mediamaatschappij zijn geworden. We kunnen immers zelf nagaan of het wel klopt wat onze machthebbers voorschotelen. De snelheid waarmee sociale en geschreven media gebeurtenissen verslaan maakt echter duidelijk dat je met beelden en one-liners nog meer halve waarheden kunt verkondigen. De tijd is er voor journalisten vaak niet meer om grondig onderzoek te doen. Er staat grote druk op tijd en ‘headline prestaties’.

We verbazen ons dan wel over de vertekende waarheid die de Russische media verkondigen over de geopolitieke verhoudingen na de vliegramp, maar nauwelijks over de wijze waarop wij over Russen spreken. Derk Sauer constateerde op twitter dat het ‘op de Russische TV lijkt alsof de NAVO op korte termijn Rusland binnenvalt, bij de NOS valt Rusland elk moment Oekraïne binnen’. Worden we voorbereid? Zo vroeg Sauer zich af.

Als beelden bewust worden geregisseerd dan is dat manipulatie. Als het onbewust gebeurt dan is het luiheid van media of onmacht van machthebbers om hoor en wederhoor toe te passen, en van onszelf door die de beelden klakkeloos voor waar aannemen. Bewust of onbewust, dit heeft het gevaarlijke effect dat het afwijken van de gedeelde opvatting over de werkelijkheid steeds minder wordt geaccepteerd. Je bent tegen de Russen en voor het westen, of andersom.

Zodra ondernemers, politici of media erop gericht zijn om een bepaalde denkwijze kritiekloos te accepteren bevinden we ons op een hellend vlak. De grens met indoctrinatie is dan heel dichtbij en gemakkelijk overschreden. We moeten dus de kritische vragen blijven stellen als de zoveelste stelling of opvatting over ‘de’ waarheid via twitter, politieke persconferenties of media voorbij komt. Nu onze meest persoonlijke emoties na die vreselijke vliegramp weer met de wereldpolitiek verbonden zijn geraakt is dat noodzakelijker dan ooit.

Mijn eerste les voor u is dus dat de ideale journalist niet meewerkt aan manipulatie of indoctrinatie en ook niet aan de voorbereiding daarop. De ideale journalist stelt vragen, biedt tegenwicht door onafhankelijke berichtgeving. 

2. Tegenspraak of samenspraak met de veranderende samenleving? De feiten!
Kijkend naar een aantal maatschappelijke trends kan er maar een conclusie getrokken worden ten aanzien van de ideale journalist. De journalistiek is steeds meer de partner van burgers die via de digitale weg de tegenspraak vormgeven. Het is aan de ideale journalist om dat iedere keer van hoor- en wederhoor te voorzien, opdat tegenspraak leidt tot samenspraak, en samenspraak tot tegenspraak, en niet enkel tot hard geschreeuw. Vier maatschappelijke trends vragen daarom. Ik loop ze langs.

1. De Nederlandse bevolking wordt steeds ouder. We leven langer in goede gezondheid. Mannen gemiddeld tot bijna 80 jaar oud worden en vrouwen tot bijna 83 jaar oud. Het verschil wordt iets kleiner, wat vooral door toegenomen arbeidsdeelname en roken onder vrouwen komt. Richting 2040-2060 betekent het dat er van 2,6 miljoen 65 plussers in 2014 een groei ontstaat naar circa 4,8 miljoen mensen. Van die groep zal ongeveer de helft boven de 75 jaar oud zijn. Voor de ideale journalist is het besef van belang dat deze groep geëmancipeerder is dan de groep ouderen van vroeger en dat zij steeds meer – ook digitaal - hun weg vinden in een samenleving die een kennissamenleving is geworden.Voor jonge mensen is de snelheid en variatie in media en technieken vanzelfsprekend, maar de ideale journalist speelt ook in op de nieuwe kennisbehoeften van ouderen, die ook snel veranderen.

2. Het totaal van de bevolking is ondertussen steeds hoger opgeleid. Tussen 2001 en 2011 nam het aandeel jongvolwassen mannen (25-34 jaar) met een hoog opleidingsniveau (hbo, wo) verder toe met 8%, bij jongvolwassen vrouwen bedroeg de stijging 14%. Intussen zijn vrouwen ook de mannen voorbijgestreefd: 44% van de jongvolwassen vrouwen en 36% van de jongvolwassen mannen heeft een hoog opleidingsniveau. Het onderwijssysteem scoort goed aan de onderkant, want er zijn weinig slechtpresteerders.

Uitval wordt steeds meer bestreden. Maar er zijn ook weinig hoogpresteerders. De inzet is zowel op excellentie in het hoger onderwijs, maar ook in het vakmanschap in bijvoorbeeld het mbo. Het is precies dat wat achter gebleven is in Nederland. De ideale journalist kan hieraan bijdragen met de keuze van thema’s, analyses en achtergronden bij het nieuws. WRR en SCP concludeerden een afstand tussen hoger en lager opgeleiden in Nederland. Alleen het NOS journaal was nog een medium waar de groepen elkaar treffen. Dit moet journalisten aanzetten tot nadenken over de keuzes van nieuws en doelgroepen.

3. De samenleving ziet er in de Achterhoek anders uit dan in Utrecht.
De economie en arbeidsmarkt zijn veelal levensader voor vitaliteit in een regio. Als we kijken naar de ruimtelijke verschillen in sociale status, die met opleiding, gezondheid en inkomen te maken hebben, dan zien we dat met name in verder van de stad gelegen dorpen de sociale status daalt. Daar is sprake van krimp, doordat bedrijvigheid en jonge hoog opgeleide mensen wegtrekken. De dorpen dichtbij steden doen het aanzienlijk beter. Jonge hoog opgeleiden wonen daar juist en werken in de stad. Bedrijven, onderwijsinstellingen en gemeenten staan voor een belangrijke maatschappelijke opdracht die dus ook een leefbaarheidscomponent kent.

De ideale journalist is onmisbaar om de feiten te communiceren, om opvattingen over de regionale ontwikkelingen te schetsen en om politici en bedrijven op hun inzet te volgen rond werk, leven lang leren en zorg. Die informatie is onmisbaar voor een zgn. ‘participatiesamenleving’ die zo gepredikt wordt. Want participeren we nog niet, verkeerd of moet het anders?


4. Digitalisering en medialisering maken relaties sneller en gelijkwaardiger.
De sociale structuren veranderen daardoor fundamenteel van aard. Internet en (sociale) media versterken het twee- of meer richtingsverkeer in het onderwijs, in arbeid en in sociale netwerken en veranderen hoe mensen met elkaar omgaan en wat de verwachtingen zijn van elkaar. Nederlanders maken dagelijks 8 uur en 40 minuten gebruik van media. De meeste tijd die Nederlanders doen dit samen met andere activiteiten (multitasking), zoals studeren en werken. Het grootste aandeel van de mediatijd bestaat uit kijktijd (circa 3 uur), gevolgd door luistertijd (2 uur en 49 minuten) en communicatie (1 uur en 6 minuten). Ouderen besteden relatief veel tijd aan kijken, luisteren en lezen, terwijl jongeren meer tijd besteden aan communicatie. De ideale journalist combineert het allemaal.

Les 2 is dus de samenspraak rond die maatschappelijke trends te voeren. Het paradoxale is dat deze vier trends er ook voor zorgen dat de verdienmodellen voor diezelfde ideale journalist momenteel kraken in hun voegen. Experimenten als Blendle spelen juist in op de veranderende bevolking die hoger opgeleid, veeleisender en gevarieerder in kennisbehoeften is, maar het zet ook de werkwijze en inkomsten van bestaande journalistiek sterk onder druk. De ideale journalist moet niet alleen op de trends en doelgroepen inspelen, maar ook nieuwe verdienmodellen zoeken en meebewegen op de bereidheid van mensen om voor snelheid, variatie en focus in berichtgeving te betalen. Oplossingen heb ik niet, maar ons MediaTijd onderzoek laat duidelijk zien dat ze liggen in de hoek van de multi tasking en de vele mediaproducten die mensen tegelijkertijd, gericht op hun interesse, willen afnemen.

3. Macht en tegenmacht: rol journalistiek in de democratie
Nu ten derde de rol van de journalistiek in de democratie. Enerzijds kiezen burgers volksvertegenwoordigers in een representatieve democratie. Anderzijds worden ze in de participatiesamenleving bijna dwangmatig opgeroepen om in een doe democratie te participeren. Maar kan een gemeenteraad overrulen wat daaruit komt? Kamerleden doen het aan de lopende band zo. En we weten wat dit voor effect op het vertrouwen in hen heeft. Structureel onder de 40% van de bevolking heeft daar vertrouwen in. Het vertrouwen in de media dat daar tegenover staat is ± 67%! Daar liggen dus ook de komende tijd in een meer lokale verzorgingsstaat flinke opgaven voor de lokale politiek, maar ook een hoge verwachting aan het adres van de media.

Als regionale gemeenschappelijke regelingen ervoor zorgen dat wethouders met handen in het haar bij hun raad terugkomen omdat er bij meerderheid anders besloten is dan de raad wenselijk vond, dan wordt het democratisch gat vergelijkbaar als bij de EU. Dat moet voorkomen worden. Als gemeenten bovendien aan de leiband van Haagse regels moeten lopen wordt de decentralisatiefilosofie helemaal niet gerealiseerd. De vraag is hoeveel ruimte gemeenten krijgen voor eigen beleid en inkomsten, en hoeveel ruimte burgers krijgen voor eigen initiatief en zelf ingevulde burgerkracht. Zolang politici hier zelf onvoldoende op inspelen, moet de ideale journalist zijn werk doen en benaderbaar zijn voor burgers.

Want: Hoe beoordeel je of de overheid nog voor zwakkeren zorgt als het overal anders gaat? “Smart” wordt er nauwelijks gewerkt, dus toetsbaar is het ook nog niet. Goede zorg is een gedeelde verantwoordelijkheid van rijk en gemeenten. Het rijk moet erop toezien, maar gemeenten stellen de normen en de voorzieningen vast. Binnen het ambtelijk apparaat is door bezuinigingen en privatisering steeds minder vakinhoudelijke kennis aanwezig. De verschillen per dorp, stad of regio worden groter. Het komt op het bordje van journalisten te liggen om nog nadrukkelijker vragen te stellen. Zijn de lokale en regionale journalisten er nog? Zitten ze nog bij raadsvergaderingen, of wordt het nieuws via tweets van raadsleden gevolgd?

Als naast wantrouwen in de politiek en gebrek aan ambtelijke deskundigheid ook de objectieve journalistiek onder druk komt te staan, is onze democratie in gevaar. Deskundige ambtenaren, goed geïnformeerde burgers en onafhankelijke journalistiek zijn vitale assen van de democratie. Ik pleit niet meteen voor overheidssubsidies aan media, maar waarom neemt de journalistiek niet vaker zelf de vlucht naar voren met voorstellen voor het behoud van de lokale en regionale pers? Anders lijkt overheidsbemoeienis onvermijdelijk. Ik weet dat de NVJ dit jaar al tot het jaar van de regio heeft gemaakt en nieuwe modellen voor print- en online media voor de regio heeft ontwikkeld. Voorkomt dat de teloorgang?

Ten slotte
Is de ideale journalist dus `tegen’? Nee, niet in de zin van normatief of politiek ergens tegen zijn, maar wel op een wat meer fundamentele manier, namelijk als de tegenwicht van machthebbers, maar ook om beelden van de werkelijkheid die burgers hebben te spiegelen. Zo bezien zijn tegenwicht, tegenspraak en tegenmacht onmisbaar voor een vitale democratie. Journalisten vervullen die taak in de democratie: informeren voor tegenwicht, kritisch volgen door tegenspraak en scherp controleren met tegenmacht. Daar zijn samenspraak en dialoog met de samenleving en de overheid voor nodig. Zo was dat toen Agnes en Huub begonnen, en zij hebben er krachtig vorm aan gegeven, en ach, zo moest dat ook maar blijven.

Dat brengt me terug bij het begin van mijn verhaal, de leerkracht in het klaslokaal. Zoals de leraar oploopt met zijn leerlingen om steeds opnieuw vragen te stellen, tot nadenken te stimuleren en de eigen aannames over de werkelijkheid ter discussie te stellen, zo loopt de ideale journalist op met de lokale en landelijke politiek en met inwoners. Niet alleen omwille van het negatieve nieuws of de hypes, maar voor het voeden en organiseren van de maatschappelijke dialoog en de variatie van nieuwsproducten die daarbij hoort. Die samenspraak is de kern van het werk van de ideale journalist.

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab
Redacteur

Lars Pasveer
Redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur

Anneke de Bruin
Vormgever

Marc Willemsen
Webontwikkelaar

Vacatures & advertenties

redactie@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.