De les van regisseur Maaike de Gruyter (Roosen & Borst): praat over pijnlijke dingen, schoffel niets onder het tapijt

In 2019 stapte ik op de al rijdende trein van een docuserie over dementie, met Adelheid Roosen en Hugo Borst. Ik wist weinig van het thema, maar bekeek bij wijze van research hun eerste serie: In de Leeuwenhoek, die zich afspeelde in een verpleeghuis in Rotterdam -en was verkocht. Het bleek een liefdevolle, schrijnende, enigszins activistische en gelukkig ook humoristische serie over de (ouderen)zorg, specifiek over mensen met dementie. Adelheid en Hugo hadden hun beider moedertjes verloren aan dementie, en waren dus ervaringsdeskundige, meer dan presentator. Hun chemie was onmiskenbaar, hun verschillen in aanpak maar ook in karakter levensgroot, en godzijdank hun respect voor die verschillen ook. Dus ik zei ja, en nu zijn we, met grotendeels hetzelfde intens betrokken team, bij serie 5 beland, 7 jaar later.

Wat ik niet wist, was dat ook relatief jonge mensen dementie konden krijgen; jonge mensen met plannen en dromen… Ik realiseerde me toen pas hoe dementie iedereen aangaat: 1 op de 5 mensen krijgt het, ooit, waarvan 1 op de 3 vrouwen. En als jij het niet krijgt, dan heb je wel een moeder, partner, buurman…Het wordt wel ‘volksziekte nummer 1’ genoemd.

In de series wilde ik graag de ontwikkeling van mensen met dementie laten zien, waardoor we niet per se veel draaidagen opsoupeerden, maar die wel uitspreidden over een lange periode, zeker 1,5 jaar… Dat is als maker niet heel goed voor je portemonnee -want je kan daar niet heel veel naast doen- maar komt de serie enorm ten goede, want je leert de mensen echt kennen.

Wij bewogen per serie in thematiek mee met onze hoofdpersonen; langzaam maar zeker kwamen we zo, in serie 5, uit bij de dood, het onherroepelijke eindpunt van de dementie. En hoe zie je dat dan voor je? Wil je euthanasie (te zijner tijd de wens van Hugo), of een ‘natuurlijke’ dood (te zijner tijd de wens van Adelheid)? En als jij dat zelf allemaal niet meer kan beslissen, wie doet dat dan voor jou?

We vragen best wat van onze hoofdpersonen: openheid over hun eigen naderende dood of die van hun geliefden -geen kattenpis. Je ‘haalt’ vaak veel voor televisie; soms is het in menselijk opzicht moeilijk te verdedigen dat je hoofdpersonen zoveel laat geven voor een tv-programma, maar in dit geval zag ik de meerwaarde: hoe vaak zeiden kijkers niet tegen ons hoeveel ze van de serie hadden geleerd over dementie en de dood – onderwerpen die ze in hun dagelijks leven liever meden. En ook: hoezeer ze hadden meegeleefd met de mensen in onze series! Hoe vaak hoorde ik niet ook: “hoe is het nu met mevrouw Bot en mevrouw Karakoc, hoe gaat het nu met Conny?” En de ultieme verantwoording voor dit ‘halen’ van ons, kregen we afgelopen week op de première van de serie, waar 1 van de hoofdpersonen de microfoon pakte en ons bedankte voor wat we hem en zijn gezin gegeven hadden: begrip van de buitenwereld en erkenning voor hun keuzes, waar ze die voorheen zo vaak tegen de klippen op hadden moeten verdedigen.

Vandaar dat we, toen voor dit seizoen minder geld beschikbaar bleek, en we dus ook minder researchdagen hadden, besloten om terug te keren bij een paar van die geweldige mensen uit vorige seizoenen, met de vraag: hoe hebben zij het proces van rouw en verlies doorstaan?

De crux is, hebben we geleerd: praat erover, ook over de pijnlijke dingen, en schoffel niks onder het tapijt. Adelheid en Hugo zijn meesters in het optillen van dat tapijt, en het benoemen en bevragen van alles wat daaronder terecht is gekomen. En het even lekker uit te kloppen ook.

Een andere kostenbesparing was: zoveel mogelijk op 1 plek filmen -scheelt weer draaidagen. Gelukkig vonden we de Metaalkathedraal in Utrecht, een prachtige plek, zodat we niet naar een kille studio hoefden. Dat maakte de montage tot een feest.

Verder hadden we nog een paar kleine maar mooie verhalen ‘op de plank liggen’, die in vorige seizoenen niet pasten. En daarmee is het dus weer gelukt, met minder geld. Wel een verkeerd signaal naar de NPO wat mij betreft - “het kan dus toch voor minder”. Maar het kon alléen door heel goede en betrokken research, het voortdurend vinger aan de pols houden bij de hoofdpersonen, en zorgvuldige nazorg -een voorwaarde, wat mij betreft, voor goeie en respectvolle televisie.