Zelf in Zicht: Journalistieke reflectie voor een weerbare democratie

De Leergang Academie voor de Rechtsstaat is een zevendaagse crashcourse in de grondbeginselen van de democratische rechtsstaat, en de kwetsbaarheden daarvan. De leergang is vormgegeven door het Centre for Professional Learning van de Universiteit Leiden in samenwerking met het Montesquieu Instituut, een denktank op het gebied van de parlementaire democratie. Doel is om het rechtsstatelijk kompas te versterken van mensen die werken in het openbaar bestuur of daar veel mee te maken hebben, zoals bijvoorbeeld ambtenaren, medewerkers van politici, belangenbehartigers en journalisten.

Ik maakte zelf deel uit van de lichting die in september 2025 startte, samen met een paar andere journalisten die net als ik hun deelname te danken hadden aan de Stichting Democratie & Media. Er waren medewerkers van het ondersteunend apparaat van de Tweede Kamer, en beleidsmakers en bestuurders van gemeente en provincie. De variatie van de groep bracht een diversiteit aan perspectieven mee.

Ilse Openneer, hoofdredacteur RTL Nieuws: ‘Het reflectieproces is opener geworden’

‘Broos bouwwerk’
De democratische rechtsstaat is een broos bouwwerk, zo leerden we, en heeft constante bescherming nodig. Dat kan alleen als professionals werkelijk snappen wat die inhoudt, en hoe die onder vuur ligt. De leergang wil die weerbaarheid versterken.

We werden door academici, juristen, bestuurskundigen, politici en strategisch adviseurs bijgespijkerd over zaken als grondrechten, het wetgevingsproces, dilemma’s rond controle op beleid, de rol van expertise in een democratie, hoe te luisteren naar burgers, de verhouding tussen media en politiek, het dalend vertrouwen in de rechtsstaat, een lerende overheid, en een anti-corruptie cultuur. We pasten die kennis en inzichten toe op praktijksituaties, zoals casussen van de Nationale Ombudsman of rond concrete dilemma’s op het gebied van beleidsintegriteit. Daarnaast bezochten we democratische instituten als de Tweede Kamer, de Raad van State, de Hoge Raad en het Kabinet van de Koning.

Ik kon me voor de leergang aanmelden in het kader van een Vilamediaserie over introspectie in de journalistiek. In de reeks ‘Zelf in Zicht’ onderzoekt het medium de komende jaren journalistieke zelfreflectie. De journalistiek is de vierde macht binnen de democratie, een rol die vereist dat zij kritisch toezicht houdt op machthebbers en misstanden blootlegt. Maar de toenemende druk op het vak - met name door digitalisering, commercialisering en polarisatie - roept vragen op over het vermogen van journalisten om deze verantwoordelijkheid volledig na te komen. Een belangrijk onderdeel is het zelfkritisch vermogen van de journalistiek: de bereidheid en capaciteit om haar eigen werkwijzen, vooroordelen en ethische keuzes te onderzoeken, en als het moet, te corrigeren.

Hebben we de goede dingen gedaan, en hebben we de dingen goed gedaan?
Voor de serie ‘kwesties & dilemma’s’ interview ik representanten van het vak over lastige vraagstukken, en het reflectieproces dat daarop volgt. Gaat dat ad hoc of gepland, informeel of formeel, dat wil zeggen bij de koffieautomaat, of via een vast overleg, gebeurt dat intern of met externe raadgevers? De afleveringen zijn over het algemeen voorbeelden van journalisten en redacties die al professioneel bezig zijn met die reflectie.

Voor mij was in dit verband de lezing van bestuurskundige Valérie Pattyn over beleidsevaluatie het meest relevant, onderdeel van de module ‘Een lerende overheid’. Bij goed bestuur (good governance) horen ‘geïnstitutionaliseerde evaluatiestelsels’ om doeltreffendheid en legitimiteit van beleid te toetsen, bijvoorbeeld om te kijken of subsidies effectief zijn geweest. Pattyn brengt die ‘evaluatieculturen’ in kaart, dus alle manieren waarop dat beleid bij overheden wordt beoordeeld. Klinkt theoretisch, en dat was het ook, maar het ging uiteindelijk hierom:

Hebben we de goede dingen gedaan, en hebben we de dingen goed gedaan?

Naar precies die vraag, en hoe die leeft op redacties, doet Villamedia nu onderzoek. We beantwoorden die vraag niet, we zijn geen inspecteurs, maar praten met journalisten over hoe ze zichzelf die vraag stellen.
De introspectie die Villamedia in de sector onder de loep neemt, is ook een vorm van evaluatie. Het promotieonderzoek naar journalistieke zelfreflectie van Timon Ramaker is daarin van grote waarde, maar Pattyns lezing schetste voor mij voor het eerst een context in denken daarover, plaatste die interesse in reflectie in een grotere beweging van toenemende introspectie op de werkvloer.

Zo organiseert Ludo Hekman zelfreflectie bij Pointer: ‘Je hebt elkaar ontzettend nodig in dit vak’

Over wie heb ik het eigenlijk in mijn stukken?
Haar uiteenzetting leerde me ook meteen iets over de mogelijke valkuilen van die tendens, bijvoorbeeld dat reflectie in ingewikkelde modellen en protocollen gegoten wordt, dat reflectie tot het domein van de externe consultants gaat behoren, dat het zo technisch wordt dat niemand er iets van snapt en de bevindingen in een la belanden.

De gehele leergang plaatste de relevantie van mijn eigen journalistiek in een ander perspectief; zo vraag ik me bijvoorbeeld vaker af wie ik aan het woord laat in mijn werk, en waarom. Over wie heb ik het eigenlijk in mijn stukken? Welke deskundigen nodig ik uit, en voor wie spreken die? Ik ben me bewuster van mijn eigen doelgroep, en welke plek die in de maatschappij inneemt. En over wie het dan dus niet gaat.

Maar door specifiek dit college van Pattyn kon ik beter nadenken over de opdracht van Villamedia, en wat een doorlopende kritische review van eigen denken en handelen van journalisten en de journalistieke redactie inhoudt. Kan ik me reflectie voorstellen als een levendig gesprek over uitgangspunten, werkwijze, presentatie, tussen journalisten onderling en met de lezers. De normalisatie van die praktijk verstevigt uiteindelijk de democratische rechtsstaat.