website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

‘We hebben hier een factchecker nodig’

Nick Kivits — Geplaatst in politiek op donderdag 9 maart 2017, 11:00

© Maarten Hafman/Hollandse Hoogte

Nieuwe tijden Een uitglijer of een bewuste andere presentatie van de feiten? Wat de oorzaak van een vergissing van debatterende politici ook is, live factcheckers staan deze verkiezingen klaar om de kiezer de echte feiten voor te schotelen.

SP-Voorman Emile Roemer wist het zeker tijdens het Carré-debat van zondag 5 maart, waar de lijsttrekkers van acht grote politieke partijen met elkaar de strijd aangingen: ‘Het draagvlak voor Europa loopt in Nederland terug’. Er volgde geen weerwoord van de andere lijsttrekkers in het debat of van de debatleiding. Maar wél van journalistieke factcheckers.

‘Uit de meest recente peiling van de Eurobarometer blijkt dat 53 procent van de Nederlanders EU-lidmaatschap een goede zaak vindt’, schreef NRC enige tijd na de uitspraak van Roemer op zijn liveblog. ‘Het hoogste percentage sinds 2012. Een kwartaal eerder was dat nog 46 procent, een kwartaal daarvoor 39 procent. Het draagvlak is de afgelopen tijd juist toegenomen.’ Conclusie: ‘We beoordelen deze stelling als onwaar.’

Langs de lat van de waarheid
De verkiezingen van 2017 zijn journalistiek gezien de verkiezingen van de factcheck. En dan vooral van de líve factcheck. Vooral de Volkskrant en het NRC zetten er flink op in, maar ook bij Fontys Hogeschool voor Journalistiek (FHJ) zitten studenten live achter de knoppen. Bij die checks worden uitspraken bij debatten zo snel mogelijk langs de lat van de waarheid gelegd. Een idee dat is komen overwaaien vanuit de VS, waar onder andere de zenders NPR en NBC tijdens de presidentsverkiezingen van 2016 probeerden de zin van de onzin te scheiden.

‘De laatste jaren wordt er meer gelogen in de politiek’, stelt Kustaw Bessems, hoofd online bij de Volkskrant en kartrekker van de live factcheck bij zijn krant. Een groep van dertien redacteuren beet zich, hyper geconcentreerd, tijdens het debat van 5 maart vast in de uitspraken van de acht lijsttrekkers. En dat had volgens Bessems al bij voorbaat nut. ‘Alleen al het bestaan van factchecks heeft al een corrigerende werking. Ik heb althans de indruk dat de sprekers dat wat ze zeggen iets beter onderbouwen.’

‘Niet niets doen’
Het idee van een factcheck an sich is niet nieuw. In 2003 begon de Volkskrant al met zijn eigen controleerrubriek. Talloze andere media, waaronder dagblad De Pers en NRC, deden in de jaren erna hetzelfde. Ook journalistiekopleidingen tuigden hun eigen check-projecten op. En daarnaast zijn er op het web talloze particuliere initiatieven te vinden – zoals Storyful en Dokter Media – die berichtgeving onder de loep nemen op zoek naar de échte feiten.

‘Natuurlijk hoort het checken van feiten bij je normale werk’, relativeert Tonie Mudde, die bij de Volkskrant de rubriek ‘Klopt dit wel?’ coördineert. ‘Maar als een uitspraak of onderzoek niet blijkt te kloppen kun je dat vaak niet brengen als nieuws. Aan de andere kant kun je er ook niet helemaal niets mee doen, zeker niet als alle andere media wel aandacht aan het onderzoek besteden. Dan gaat de lezer zich afvragen waarom zijn krant er niets mee doet.’

Twee keer per week checkt de Volkrant met ‘Klopt dit wel?’ of een onderzoek of uitspraak hout snijdt. Een mooi begin, maar eigenlijk zouden uitspraken van bijvoorbeeld politici standaard aan zo’n check onderworpen moeten worden, vindt Alexander Pleijter, docent online journalistiek bij de Universiteit Leiden. ‘Vooral wanneer er op radio of televisie uitspraken worden gedaan, worden die vaak niet nadien nog even gecheckt. Eigenlijk moet ieder programma factcheckers hebben die meteen uitzoeken of iets klopt.’

Pleijters eigen universiteit doet wat dat betreft een duit in het zakje middels De Nieuwscheckers een project waarbij studenten claims nalopen. Met ingang van maart controleren ze samen met journalisten van NU.nl of berichten die op Facebook als nieuws worden gebracht wel kloppen. ‘Studenten leren zo andere media kritisch in de gaten houden’, aldus Pleijter. ‘En ze gaan zich verdiepen in zaken waar ze anders niet zo snel in zouden duiken, zoals CPB-cijfers, Kamerbrieven en rapporten. Dat is didactisch heel interessant: als je ziet hoe iets niet moet ga je het hopelijk zelf beter doen.’

Alleen de feiten
Het project De Nieuwscheckers begon in 2009 als antwoord op een factcheck-project uit 2008 van de Fontys Hogeschool voor Journalistiek. Na een in 2013 ingelaste pauze gaat ook deze ‘FACTory’ zich nu toeleggen op live factchecken. De studenten werken nu toe naar het laatste debat voorafgaand aan de verkiezingen, op 14 maart. Tijdens het debat zetten de studenten uitspraken over onderwerpen als Europa, de economie en duurzaamheid op een rijtje. Met vooraf verzamelde data en de hulp van externe deskundigen houden ze die vervolgens tegen het licht. De checks worden gepubliceerd op Twitter en Facebook.

‘Het lijkt misschien alsof live factchecken gaat om claims onderuit halen, maar dat is niet zo’, verduidelijkt studente Eva Dalebout. ‘Context scheppen is veel belangrijker. Welke cijfers zijn er gebruikt? En zijn dat de juiste cijfers?’ Haar collega-student Floris van der Veen vult aan: ‘Achter iedere uitspraak zit een gedachtengoed. Daarom kun je niet heel kort door de bocht gaan roepen dat iets ‘waar’ of ‘niet waar’ is. Wij brengen op 14 maart alleen de feiten. De lezer bepaalt zelf wat hij daarmee doet.’

Net als de studenten van de FHJ velt ook de Volkskrant tijdens zijn factcheck geen oordeel over gedane uitspraken omdat, aldus Bessems, ‘politici vaak heel ingewikkelde zaken te simpel proberen samen te vatten tijdens een debat’.

Het tienkoppige team dat bij NRC voor de live factcheck zorgt geeft echter wél een oordeel. En dat leidt volgens Erik van der Walle, chef van de politieke redactie van de krant tot bijzondere conclusies. ‘Als we terugkijken naar het eerste debat, dan is veruit het grootste deel van de uitspraken die de politici deden waar.’ En ook bij het debat van 5 maart werden de zaken in slechts drie van de elf uitspraken anders geschetst dan ze daadwerkelijk zijn.

‘De tijd dat politici zomaar wat roepen tijdens een debat is voorbij, mede dankzij factchecks zoals deze. In de praktijk worden we ook gevolgd door medewerkers van de lijsttrekkers die ons er soms nog tijdens het debat op wijzen dat iets volgens hen anders ligt. Zij, en de lezers, checken de factcheckers.’

Online uitpakken
Wanneer de Tweede Kamerverkiezingen straks onderdeel van de geschiedenis zijn geworden, zal het live feiten controleren weer een stapje terug doen, voorspelt Van der Walle. ‘De verkiezingen waren een mooi moment om hier online mee uit te pakken, maar in de dagelijkse praktijk is het niet zo dat je altijd tien man vrij kan spelen voor een project als dit.’ Toch sluit Van der Walle een vervolg niet uit. ‘Het format past goed bij grote debatten die veel over feiten gaan.’

Ook Bessems van de Volkskrant ziet toekomst voor de live factcheck, al heeft hij nog niet nagedacht over een mogelijke volgende editie. Ruimte voor verbetering is er sowieso, volgens het hoofd online van de Volkskrant. ‘Het zou het mooist zijn als je met je factcheck in de toekomst metéén tijdens een debat iets recht zou kunnen zetten.’ Nog meer en nog sneller context bieden dus. En politici op weg helpen als zij het even niet meer weten. Of, zoals Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren tegen het eind van het Carré-debat stelde: ‘We hebben hier een factchecker voor nodig.’

 

Nog geen reacties

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.