— woensdag 3 november 2010, 10:04 | 5 reacties, praat mee

Vrijstaat voor onderzoeksjournalistiek

Omroepvoorzitter Henk Hagoort pleitte in de Volkskrant (28-09-10) voor een omroepbrede, gezamenlijke, en dus neutrale redactie die onderzoeksjournalistiek zou moeten bedrijven. Maar deze vorm van journalistiek hoort bij uitstek thuis bij de omroepverenigingen vindt Kees Schaepman. ‘Idealiter zou onderzoeksjournalistiek in een eigen Hilversumse vrijstaat ondergebracht moeten worden. Daarin kunnen verschillende omroepen samenwerken en onderzoeksprojecten ontwikkelen, met behoud van hun eigen verantwoordelijkheid en identiteit.’

Zomer 2008 overleed Gerard Legebeke, 54 jaar oud. De publieke omroep verloor die dag een van zijn beste onderzoeksjournalisten. Zonder hem, schreef Ad van Liempt, was er waarschijnlijk nooit een parlementaire enquête naar Srebrenica gehouden.

Legebeke beschikte over een diepe, ingeboren argwaan. Hij was van de school van de Amerikaanse muckraker I.F. Stone, die uitgaat van de gezonde opvatting dat overheden niet zonder leugens kunnen, en dat het aan journalisten is die leugens te ontmaskeren.

Legebeke paarde die argwaan aan het vermogen zich te laten overtuigen. Dat is een zeldzame combinatie van eigenschappen. In discussies kon hij tot ver, ver achter de komma doorzeuren over details, vaak over de irritatiegrens van zijn opponenten heen, de ogen nadenkend toegeknepen bij ieder nieuw ‘ja maar…’ of ‘u zei toch net…’.. Maar dan, als hij uiteindelijk zekerheid had verworven dat alle feiten juist waren en ook nog eens goed op een rij stonden, kon hij zijn wapenuitrusting in één keer laten vallen en, met een innemende, bijna verlegen glimlach, toegeven dat de ander gelijk had.

Legebeke werkte ruim vijftien jaar voor het radioprogramma Argos, de laatste jaren als eindredacteur. In die vijftien jaar, met talloze spraakmakende onthullingen, heeft hij nooit hoeven rectificeren. Een ridder die geen toernooi verloor. Zijn motto: ‘De waarheid, niets dan de waarheid’.

Door enkele vrienden en collega’s werd na de dood van Gerard de Stichting Legebeke Legaat opgericht. De stichting heeft tot doel onderzoeksjournalistiek te stimuleren, in het bijzonder bij de publieke omroep. Een schijnbaar dankbare doelstelling, want hoofdredacteuren, uitgevers, omroepbestuurders, politici, ja zelfs kabinetsleden: allen koesteren zij de onderzoeksjournalistiek.

Althans: met woorden. D66, toch geen partij met een overdreven waardering voor een brede publieke omroep, getuigt zelfs tot in het verkiezingsprogramma van zijn liefde voor het genre: ‘De programma’s met culturele- of nieuwswaarde, onderzoeksjournalistiek en de orkesten tot de kerntaken van een publieke omroep voor iedereen’.

Ook de baas van de publieke omroep Henk Hagoort en ex-minister Plasterk braken de afgelopen maanden een lans voor méér onderzoeksjournalistiek op radio en tv.

Zoveel applaus van zoveel prominenten – een beetje onderzoeksjournalist zou er wantrouwend van worden. En met recht.

Want zodra de waarheidsridders hun wapens op een HoogGeplaatste richten, verandert het applaus als bij toverslag in een fluitconcert. Oud-minister van Defensie Eimert van Middelkoop, ook al een verklaard liefhebber van het genre, beschuldigde Legebeke van ‘Ufo-journalistiek’ toen Argos onthulde dat Nederlandse special forces in Afghanistan buiten hun mandaatgebied hadden geopereerd. Van Middelkoops klacht bij de Raad voor de Journalistiek werd ongegrond verklaard. Toen Argos met de Afghanistan-uitzendingen een Tegel won, weigerde Van Middelkoop om Legebeke en diens collega Huub Jaspers een hand te geven. Terriërs zijn leuk, tenzij ze aan je broekspijp hangen.

De keus van een onderzoeksjournalist om zich vast te bijten in een onderwerp is uiteindelijk nooit neutraal. Zo creëert het genre onherroepelijk en voortdurend zijn eigen vijanden. Het is bij uitstek profilerende journalistiek.

Omroepvoorzitter Henk Hagoort pleitte in de Volkskrant (28-09-10) voor een omroepbrede, gezamenlijke, en dus neutrale redactie die onderzoeksjournalistiek zou moeten bedrijven. Zo’n samengaan zou noodzakelijk zijn om de kosten in de hand te houden.

Maar levert het journalistiek iets op?

In Hilversum heerst bij bestuurders het hardnekkige misverstand dat één plus één altijd twee (of meer) is. Terwijl onderzoeksredacties nu juist niet neutraal maar gedreven, klein, compact en flexibel moeten zijn om optimaal te functioneren. Het samenvoegen van, bijvoorbeeld, de redacties van Zembla, Argos en Reporter levert wel een groter, maar niet per definitie een beter team op. Onderzoeksjournalisten vormen de special forces van de journalistiek, die laat je niet opereren op regimentssterkte maar in kleine eenheden.

En onder wiens verantwoordelijkheid valt zo’n gezamenlijke redactie?

Onderzoeksjournalistiek hoort thuis bij de omroepverenigingen en in ieder geval niet bij de NOS, die bij wet tot onpartijdigheid is gehouden en daardoor kwetsbaar is voor kritiek en, erger nog, inmenging uit Den Haag.

Nu heb ik helaas ook weinig fiducie in het journalistieke inzicht en de goede wil van de voorzitters en directies van omroepverenigingen, zeker als het om gezamenlijke zaken gaat. Wat van iedereen is, blijkt in de praktijk al snel van niemand te zijn.

Idealiter zou onderzoeksjournalistiek in een eigen Hilversumse vrijstaat ondergebracht moeten worden, een Gallisch dorp vrij van Roomse invloeden. Daarin kunnen verschillende omroepen samenwerken en onderzoeksprojecten ontwikkelen, met behoud van hun eigen verantwoordelijkheid en identiteit. Zelfs dan zou zo’n vrijstaat nog dagelijks voor het behoud van die autonomie moeten vechten. Want onderzoeksjournalistiek is, ondanks alle verbaal betuigde liefde, bij uitstek bedreigde journalistiek. Het is duur en het bijt – wie wil zo’n waakhond in zijn omgeving hebben?

Een onderzoeksredactie heeft allereerst een gegarandeerd budget nodig, plus een stevig redactiestatuut als buffer tegen opdringerige managers. En een breedgeschouderde chef, geen manager, die zijn dorp beschermt tegen indringers en bemoeizucht van buitenstaanders, en die binnen de beschermende palissade duizend bloemen durft te laten bloeien.

Hagoort kan, ook in Den Haag, vechten voor een eigenzinnig, geoormerkt budget. Dat valt volledig onder zijn verantwoordelijkheid. En daarmee kan hij aantonen hoeveel de liefde van omroepbestuurders en politici voor onderzoeksjournalistiek in de praktijk waard is. Het is vervolgens aan de omroepverenigingen om hun gezicht en hun lef te tonen bij het delegeren van een stukje van hun macht aan een vrijstaat. En om de aanvoerder van dat Gallisch dorp een ruime vrijheid van handelen te geven.

Kees Schaepman is bestuurslid van de Stichting Legebeke Legaat.

Op zaterdag 20 november zal op het VVOJ congres in Gent de jaarlijkse lezing van het Legebeke Legaat plaats hebben om 10.30 uur. Met Joris Voorhoeve (ex-minster van Defensie) en Florence Hartmann.

Bekijk meer van

Praat mee

5 reacties

Eric Smit, 4 november 2010, 11:49

De tucht van de markt

Aandacht voor onderzoeksjournalistiek is goed en op dit moment misschien belangrijker dan ooit. Onderzoeksjournalistiek is duur en de uitkomsten zijn ongewis. Tegelijkertijd controleert met name de onderzoeksjournalistiek de macht door leugens te ontmaskeren en de stront naar boven te halen. Daarom bedachten ze een eeuw geleden in de Verenigde Staten die mooie term muckraking. Het probleem is dat er steeds minder geld voor de voor onze democratie zo essentiële muckraking beschikbaar is. De oproep van Kees Schaepman, bestuurslid van de Stichting Legebeke Legaat is daarom ook hartverwarmend. Tegelijkertijd druipt de zelfgenoegzaamheid van Hilversum er van af. In navolging van Henk Hagoort pleit hij voor een onderzoeksredactie met een gegarandeerd budget die binnen de ‘eigen Hilversumse vrijstaat’ ondergebracht moet worden.

Schaepman wijst op de vele belangrijke onderzoeksverhalen die de laatste decennia in Hilversum werden gemaakt. Inderdaad prachtig. Betekent dat Hilversum nu beter onderzoeksjournalistiek kan bedrijven dan bijvoorbeeld kranten als NRC Handelsblad of de Volkskrant? Nee. Hilversum heeft die traditie kunnen opbouwen omdat daar al decennialang miljarden aan subsidiegeld naartoe werden gesluisd. Hilversum heeft niet te maken met de tucht van de markt waar het overgrote deel van journalistiek Nederland wel mee heeft te stellen. En die tucht is genadeloos. Ik kan er zelf over meepraten. Sinds enkele jaren begeef ik me in die jungle waarin de grondstof om onderzoeksprojecten op te starten - geld - net zou moeilijk is te vinden als een delicatessenwinkel in een oerwoud. In de praktijk financier ik de onderzoeksprojecten die ik doe uit mijn eigen zak. Dat is bepaald geen vetpot en gaat gepaard met de nodige risico’s. Vandaar dat ik ook een warm pleitbezorger ben voor financiële steun voor de onderzoeksjournalistiek. Stichting Muckraker, de stichting die het mogelijk heeft gemaakt dat ik niet door het onderwerp van mijn boek kapot werd geprocedeerd, zal zich in de toekomst vooral gaan richten om de creatieve kant van de onderzoeksjournalistiek mogelijk te maken. Dit door onder andere geld op te halen in de private sector. Het is vervolgens de bedoeling dat ALLE onderzoeksjournalisten in Nederland in de nabije toekomst bij Muckraker een aanvraag kunnen indienen om een onderzoeksproject te laten financieren. Dus niet alleen een toch al door subsidies bevoorrechte groep journalisten uit Hilversum.

Schaepman vindt nu juist dat binnen de palissade van het kleine Gallische dorpje in Hilversum duizend bloemen moeten kunnen bloeien. Ik noem dat arrogant. Voor straf zouden de mensen in Hilversum eens een paar jaar hun eigen broek moeten zien op te houden.

Eric Smit
Initiatiefnemer van stichting Muckraker, auteur van Nina, de onweerstaanbare opkomst van een powerlady en Mede-oprichter van Follow the Money (ftm.nl)

Guikje Roethof, 4 november 2010, 14:54

De NPO wil een centralisatie van de onderzoeksjournalistiek. Het goede nieuws is dat het bestuur van de publieke omroep ziet dat er een probleem is, het slechte nieuws is dat ze met zo’n belabberde oplossing komen.
De diverse redacties in Hilversum hadden allang zelf meer middelen moeten vrijmaken voor eigen onderzoek en diepgang in hun werk. Omdat ze dat niet doen, is het beter een deel van het omroepbudget voor journalistiek weg te halen uit Hilversum en in handen te geven van de Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en het Mediafonds. Dan kan het terecht komen bij mensen als Eric Smit e.a. die hebben laten zien dat ze onderzoeksjournalistiek kunnen bedrijven.

Eric Smit, 5 november 2010, 17:48

Meneer Schaepman, het lijkt mij nogal duidelijk waar ik mijn stuk op doelde. Natuurlijk vind ik dat er uitstekende onderzoeksjournalistiek in Hilversum is geproduceerd. Ik wil ook helemaal niet dat die geldstromen voor de Hilversumse onderzoeksjournalistiek opdrogen. Integendeel. Uw arrogantie zit ‘m in de stelligheid waarmee u beweert dat onderzoeksjournalistiek in Hilversum thuishoort. Ik kan me natuurlijk vergissen, misschien bent u helemaal niet arrogant, maar slechts kortzichtig. Ik hoop slechts dat u gaat inzien dat het probleem van de financiering van onderzoeksjournalistiek iets verder reikt dan de palissade van het Gallische dorpje in Hilversum.

Olof van Joolen, 6 november 2010, 12:07

@Guikje Roethof Volgens mij klopt uw redenering niet. U schrijft dat omroepen onvoldoende geld hebben vrijgemaakt voor onderzoek. Volgens mij valt dat wel mee. In het stuk van Schaepman wordt Argos genoemd. Toch al lang een duidelijk voorbeeld van toewijding aan onderzoeksjournalistiek. Op tv hebben we Zembla dat ook heel regelmatig met geweldige programma’s komt. En meest recent heeft de KRO duidelijk geïnvesteerd in meer diepgravende verhalen door middel van Brandpunt. Tegelijkertijd - dat weet u vast nog - heeft de NOS geïnvesteerd in inhoudelijke specialisten op de binnenland redactie die onderwerpen beter kunnen uitzoeken. Volgens mij valt het dus best mee. Hoewel het ook in de journalistiek een goede gewoonte is om altijd meer te hebben.

Overigens vind ik het niet onlogisch dat ook - nadrukkelijk ook - bij bezuinigingen wordt gekeken naar onderzoeksredacties. Het moet zeker niet het eerste zijn dat je schrapt. Maar je mag wel een bepaald rendement verwachten. De onderzoeksjournalist die een jaar op een onderwerp zit en met één of twee verhalen komt, is prachtig. Maar het moeten wel echt briljante onderwerpen zijn.

En daar kan je soms best over discussiëren. Hoe knap vakmatig ook, maar het aangehaalde voorbeeld over de commando’s buiten mandaatgebied is een onderwerp waar denk ik nogal wat mensen hun schouders over ophalen. De goede mannen hebben voor zover bekend geen mensenrechten geschonden of andere vreselijke dingen gedaan. Persoonlijk vraag ik me af of dat nou de dossiers zijn waar je heel veel tijd in moet steken wanneer de uitkomst een verhaal met toch beperkte maatschappelijke relevantie is.

Olof van Joolen, 6 november 2010, 17:09

@K. Schaepman… Technisch/bestuurlijk heb je een punt. Maar het is in deze wel een tamelijk academisch verhaal. Ja, ze zijn buiten hun mandaatgebied geweest. Maar - wat ik van de bijdragen kon herinneren - er is geen schot gelost. Niet goed dus. Zeker niet. Maar ook weer niet het enorme drama zoals het op enig moment werd neergezet. Zeker na het gedraai van Van Middelkoop vond ik de serie verhalen nogal op een soort persoonlijke vete tussen redactie en Defensie beginnen te lijken.

Mijn punt was en is dat er andere onderwerpen zijn die volgens mij meer mensen raken en die het onthullen meer waard zijn. Denk bijvoorbeeld aan de geweldige onderwerpen die hetzelfde Argos heeft gemaakt over de gegaste producten uit China. Dankzij dat verhaal ga ik - en met mij waarschijnlijk velen - voor geen goud meer naar Beter Bed.

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab
Redacteur

Lars Pasveer
Redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur

Anneke de Bruin
Vormgever

Marc Willemsen
Webontwikkelaar

Vacatures & advertenties

redactie@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.