Journalisten Somalië snakken naar adem

Nauwelijks een week geleden: de militie van El Shabaab overvalt Radio Warsan. Binnen een paar uur is het radio station naar de knoppen. De radio staf was eerder al door de tijdelijke federale regering dwarsgezeten Nu namen ze een drastische beslissing: binnen een paar uur na de overval vlucht de volledige staf de grens over naar het buurland Kenia. Abdi vertelt: We hebben mazzel omdat Warsan slechts 30 kilometer van de grens met Kenia in zuidwest Somalië ligt. Andere journalisten hebben de afgelopen weken de hoofdstad Mogadishu verlaten in de kofferbak van een auto of met een paard en wagen verscholen onder een lading groente. Om na wekenlange omzwervingen door oorlogsgebieden uiteindelijk in Kenia of Ethiopië uit te komen.
Nadat eerder dit jaar de (pas benoemde) hoofdredacteur van Radio Horn Afrik is doodgeschoten, verdwijnen de journalisten langzaam uit Mogadishu. Een aantal stations is gestopt met uitzenden, andere worden door gewapende milities gedwongen propaganda uit te zenden. Er is nog wel onafhankelijke radio in de autonome regio Puntland maar daar zet de regionale regering de journalisten steeds meer onder druk. En ook in Hargeisa in Somaliland krijgt de enige private en onafhankelijke radio steeds minder ruimte. Een aantal medewerkers zat wekenlang gevangen dit jaar.

Samen met de Somalische Vereniging van Journalisten (NUSOJ) en alle radiostations die in het Somalisch uitzenden organiseert Press Now een conferentie om te bekijken hoe de mediasituatie verbeterd kan worden. Er zijn mensen uit Somaliland, Djibouti en alle regio’s van het door oorlog geteisterde Zuid en Centraal Somalië. Van de aanwezigen uit die delen van het land is de helft inmiddels niet meer in Somalië werkzaam.

De eerste dag van de conferentie begint als altijd onwennig. Mensen kennen elkaar niet, wantrouwen elkaar of kijken sowieso eerst de kat uit de boom. Vanwege het Eid-el-Adha feest openen we met traditionele zoetigheden en een kopje Afrikaanse thee. In mijn openingsspeech spreek ik de journalisten bemoedigend toe. “ Het is een wonder dat jullie in al die zware jaren in Somalië radio hebben weten te maken. En daar verdienen jullie alle lof voor. “
Een conferentie met zoveel verschillende Somalische media en journalisten is er lang niet geweest. Er heerst een sfeer van urgentie en onderlinge meningsverschillen tellen even wat minder. Daarvoor is de crisis en de onveiligheid te groot. We inventariseren de kernproblemen in hoog tempo. Het valt me op dat de mensen erg eerlijk uitkomen voor het gebrek aan journalistieke vaardigheden en ze bieden tegen elkaar op in kleurvolle statements. Echt luisteren naar wat de ander zegt is moeilijker, maar de emoties over de eigen benarde positie zitten dan ook hoog. Opvallend genoeg pleiten de aanwezigen bijna unaniem voor samenwerking en onderlinge solidariteit. Dat is in het verscheurde Somalië alvast een mooi succes.

De tweede dag worden alle aanwezigen opgedeeld in technische werkgroepen die moeten proberen oplossingen aan te dragen die door iedereen ondersteund worden. Geen sinecure want er is een bonte verzameling aan media aanwezig. De een richt zich vooral op de eigen clan, de ander is zeer religieus van karakter, nog weer een ander schurkt dicht tegen de lokale machthebber aan. De meeste stations leven van marginale advertenties en een of andere mecenas uit het buitenland, vaak een gevluchte Somaliër. Er is dus grote concurrentie onderling om het hoofd boven water te houden.
Toch slaagt onze opzet. Doordat we mensen gevraagd hebben zelf met oplossingen te komen, wordt iedereen gedwongen met voorstellen te komen die het algemeen belang dienen. Onderling wordt er soms heftig gediscussieerd als iemand zijn eigen belang hoger acht. Maar er is ook ruimte om te luisteren naar elkaar’s verhalen: Yusuf Shafik vertelt hoe hij bijna een half jaar lang steeds minder ruimte kreeg van de lokale machthebbers, een gewapende militie. In het begin, toen de militie zijn stad veroverde op de regering mochten ze gewoon blijven uitzenden als ze maar niet kwaad spraken over de militie. De intimidatie en bedreigingen werden erger naarmate de militie de stad beter in haar greep had. Shafiks radio mocht opeens geen muziek meer uitzenden. Na bemiddeling van imams werd dat teruggedraaid in ruil voor een concessie om meer religieuze muziek uit te zenden. Daarna moest alle berichtgeving over andere delen van Somalië gestaakt worden. Op het laatst werd het nieuwsbulletin geproduceerd door de militie. Onder bedreiging van een geweer werd de nieuwslezer gedwongen het nieuws ongewijzigd voor te lezen. Toen was voor Shafik de maat vol en nam hij de benen. Er valt een respectvolle stilte. Een Somaliër huilt niet, maar je kunt een speld horen vallen. Stel je voor dat je in Amsterdam bij Business News Radio werkt en dat dit je overkomt.
De werkgroepen brengen tegen de middag verslag uit. Ze komen met een groot aantal zeer gedetailleerde en praktische aanbevelingen. Na elke werkgroep klinkt een klaterend applaus. Het is opvallend hoe realistisch de aanbevelingen zijn en eigenlijk is een groot deel ervan best te implementeren als er maar steun zou zijn van de internationale gemeenschap.

In de avond werken we koortsachtig aan de laatste losse draadjes. Een aantal journalisten is door logistieke problemen niet op komen dagen. We proberen hen er alsnog bij te betrekken. Gelukkig reageren ze positief. Ondertussen schrijven de rapporteurs aan een gezamenlijke slotverklaring.
Wij spreken die avond met mensen van de Verenigde Naties (VN). Die gaan hun eigen radiostation opzetten in Nairobi. Op mijn vraag waarom ze geen energie steken in de bestaande media in Somalië, valt een ongemakkelijke stilte. Veel ervan zijn partijdig zegt mijn gesprekspartner en de Afrikaanse Unie (AU) heeft een hekel aan de kritische berichtgeving over de AU troepen door de private media. Zoals wel vaker in crisisgebieden zijn de AU en de VN vooral bezorgd over het eigen imago.

Op de derde dag, zondagochtend, leest de voorzitter van NUSOJ de slotverklaring voor. Onder groot applaus en met lachende gezichten wordt de slotverklaring unaniem aangenomen. Het belangrijkste element uit de slotverklaring is dat de Somalische media een nieuwsuitwisselingsprogramma willen opzetten om elkaar van betrouwbaar nieuws te kunnen voorzien. Bovendien is de wens geuit voor een structureel trainingcentrum voor journalisten. Hier kunnen trainingen gegeven worden op het gebied van professionele vaardigheden, veiligheid en omgaan met repressie. Verder willen de Somalische media een alarmsysteem opzetten om hulp te bieden aan media in nood en om alle bedreigingen en geweld tegen journalisten in kaart te brengen. Dat moet in het komende jaar leiden tot een zwartboek dat zal worden aangeboden aan de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties.
Nu is het aan Press Now om met die verklaring in de hand de donoren te overtuigen en geld te investeren in de Somalische media sector. Wordt vervolgd..

Leon Willems is directeur Press Now Nairobi, hij bezocht het Somali Media Development Conference afgelopen weekend in Nairobi, Kenia. Voor Villamedia hield hij een weblog bij