Renske Leijten: ‘Stap uit de kaasstolp en blijf je verwonderen’

Het had weinig gescheeld of Renske Leijten (42) was in de journalistiek terechtgekomen. Als middelbare scholier raakte ze in de ban van de Italiaanse journalist Oriana Fallaci. Ze verslond de boeken en artikelen die Fallaci schreef over Vietnam, Libië en het Griekse kolonelsregime. ‘Ik vond het indrukwekkend hoe zij invoelbaar maakte dat gewone burgers slachtoffer werden van besluiten die de leiders van een land nemen. Toen ik dat las, was ik ervan overtuigd dat ik oorlogscorrespondent zou worden, zodat ik net als Fallaci de wereld de waanzin van oorlog zou kunnen laten zien. Ja, ik was heel idealistisch.’

Het idealisme bleef, maar tijdens haar studie Nederlands in Groningen kwam Leijten in aanraking met de SP en verschoof haar aandacht steeds meer naar de politiek.

Uiteindelijk zorgden de aanslagen op het World Trade Center ervoor dat Leijten definitief de afslag naar de politiek nam. ‘Niet dat ik bezig was met een politieke carrière, maar 9/11 dwong me om na te denken waar ik voor stond. Dat leidde toen tot een bewuste keuze voor het lidmaatschap van de SP. Zo raakte ik steeds meer bij de partij betrokken. Ik weet nog dat ik hard moest lachten toen Jan Marijnissen me vroeg om naar Den Haag te komen. Dat is niets voor mij, dacht ik. En nu zit ik alweer bijna vijftien jaar in de Tweede Kamer.’

Haagse kaasstolp
Leijten had stellig voorgenomen zich niet meer verkiesbaar te stellen voor de Tweede Kamer. Na veertien jaar vond ze het tijd om andere dingen te gaan doen. Maar de kinderopvang­toeslagenaffaire zorgde ervoor dat ze besloot er nog een termijn aan vast te plakken. Mede dankzij haar vasthoudendheid en die van CDA-collega Pieter Omtzigt kwamen de feiten in die affaire boven tafel. En dus wil Leijten haar werk afmaken, waarbij de compensatie voor de getroffen ouders haar hoogste prioriteit heeft. Alleen al de 140.000 voorkeursstemmen die ze bij de afgelopen verkiezingen in de wacht sleepte, maken duidelijk dat ze tot de invloedrijkste parlementariërs mag worden gerekend.

Ondanks die schat aan ervaring voelt Leijten zich soms nog altijd een vreemde eend in de Haagse bijt. ‘Met grote regelmaat loop ik hier rond en denk dan: wat doe ik hier in hemelsnaam? In de politiek bestaat veel arrogantie ten opzichte van de rest van de samenleving.’

Die mentaliteit vindt ze naar eigen zeggen ook terug bij de parlementaire pers. Het bekende beeld van de Haagse kaasstolp is niet voor niets zo’n hardnekkig cliché, zegt ze. ‘Regelmatig vraag ik me bij de parlementaire pers af of ze wel voldoende afstand hebben tot hun onderwerp en – daarmee samenhangend – of ze wel voldoende voeling hebben met wat er in de maatschappij gebeurt. Laat ik het zo zeggen: ik benijd de journalisten niet die iedere dag de kranten moeten volschrijven met het politieke nieuws.’

Ik vind dat redacties beter moeten nadenken over hoe ze met anonieme bronnen omgaan.

Tegelijkertijd kun je je als Kamerlid moeilijk onttrekken aan de ­mores die op en rond het Binnenhof heersen, erkent Leijten. Maar ze probeert het wel. Het wemelt in Den Haag van gesprekken die ‘op achtergrondbasis’ worden gevoerd, maar Leijten probeert zo min mogelijk gesprekken te voeren die off the record zijn. ‘Dat weten de meeste journalisten ook van mij. Edwin van der Aa van het AD zei altijd: “Ja Renske, ik weet het, ik bel jou altijd on the record. Wat je zegt, heb je gezegd.”’

Die houding heeft tot gevolg dat Leijten een nieuwtje niet snel anoniem zal insteken. ‘Soms kom ik in de verleiding, maar meestal doe ik het dan toch niet. Omdat ik het zelf ook niet prettig vind om onderdeel van dat soort berichtgeving te zijn. Mensen hebben vaak politieke redenen om nieuws op die manier te verspreiden. Ze willen bewust een bepaald beeld in de media creëren. Laatst stond er in de Telegraaf-­column van Wouter de Winther dat kringen rond Pieter Omtzigt zich zorgen zouden maken over mijn radicalisering, want dat zou Omtzigt kunnen beïnvloeden. Ik weet nog dat ik in de fractievergadering zei: nou jongens, het is De Telegraaf opgevallen dat ik geradicaliseerd ben, haha. Kijk, we lachen erom, maar het is natuurlijk niet fraai.’

Fluistercampagnes
Misschien is het juist om die reden dat Leijten zich zo kwaad kan maken over het opvoeren van ­anonieme bronnen. ‘Fluistercampagnes zijn walgelijk’, twitterde ze nadat De Telegraaf anonieme bronnen aan het woord had gelaten over de vermeende labiliteit van Omtzigt. Ook de RTL Nieuws-publicatie over Khadija Arib schoot Leijten in het verkeerde keelgat. Verschillende anonieme bronnen lieten zich negatief uit over de toenmalig Tweede Kamervoorzitter. ‘Gefaciliteerde karaktermoord via onware spins’, zo typeerde Leijten die publicaties op Twitter. Ook schreef ze: ‘Journalisten en Kamerleden hebben beiden een rol in de controle van de regering. Als de eersten zich laten gebruiken om de tweede te beschadigen, gaat het mis.’

Het kunnen opvoeren en beschermen van anonieme bronnen is een groot goed in de journalistiek, daar wil Leijten geen misverstand over laten bestaan. Het toeslagenschandaal is voor een deel ook openbaar geworden dankzij anonieme bronnen. Wat Leijten cruciaal vindt, is of je de beweringen van je bronnen ook op papier kunt aantonen. ‘Dat is bij het toeslagenschandaal het geval. Maar in het geval van Arib en Omtzigt kun je niet aantonen of de feiten de beweringen van de anonieme bronnen ook staven, waardoor het in feite niet meer is dan roddel. Ik vind dat redacties beter moeten nadenken over hoe ze met anonieme bronnen omgaan, want je kunt je als medium zomaar voor het karretje laten spannen van iemand met een bepaalde bedoeling.’

Kop of staart
Waar Leijten zich soms ergert aan de manier waarop de parlementaire pers zich manifesteert, heeft ze des te meer bewondering voor onderzoeksjournalisten die bepaalde misstanden in de samenleving blootleggen. In het geval van de toeslagenaffaire werkte Leijten veel samen met Pieter Klein van RTL en Jan Kleinnijenhuis van Trouw. ‘Ik heb die samenwerking altijd heel zuiver gezien’, zegt Leijten daarover. ‘Ik heb mijn politieke middelen en zij hebben hun medium om zaken aan de kaak te stellen. We deelden elkaars bronnen niet. Soms stemden we bepaalde zaken af om te voorkomen dat we elkaar in de wielen zouden rijden. We hadden verder vooral contact over de inhoud, want we waren samen bezig al die puzzelstukjes bij elkaar te verzamelen. Dus dan denk je soms samen na, in de trant van: hebben we nu de kop of de staart van het monster te pakken?’

Jesse Frederik van De Correspondent schreef een boek over de affaire, ‘Zo hadden we het niet bedoeld’, waarin hij niet alleen kritisch is op het kabinet, maar ook de media en de Tweede Kamer allesbehalve spaart. ‘Ik heb het boek wel liggen, maar ik heb het maar ten dele gelezen’, zegt Leijten. Ze vindt dat De Correspondent over de rug van de getroffen ouders een graantje mee wil pikken van de hele affaire. ­‘Ouders zeggen mij dat ook, die vinden het een schandalig verdienmodel. Los daarvan vind ik het vreemd dat Frederik mij vaak noemt in het boek, maar niet met mij gesproken heeft. Hij schrijft bijvoorbeeld dat ik de dossiers van de ouders ging ophalen bij de Belastingdienst terwijl ik wist dat de ouders daar niets aan hadden. Hou kun je dat nou opschrijven? Het boek heeft als aanname dat niemand er wat aan kon doen, maar dat gaat er bij mij niet in. Het kabinet heeft dertien wetten overtreden. Denk je serieus dat de Tweede Kamer heeft gezegd: schuif de rechtsbescherming maar even opzij om fraude aan te kunnen pakken? Nee dus.’