Persfotograaf: ooit ziener, nu pixelkoelie

In 1990 maakte Orkater, het theatergezelschap van Alex van Warmerdam en consorten, de voorstelling L’Orage d’Images. Voor wie het Frans niet machtig is: koop een stokbrood, beleg het met zwartwit- en kleurenfoto’s, neem een hap en doe je ogen dicht. Dat aanzwellende razen in je hoofd: dat is de l’orage d’images.

Zij is nooit meer gaan liggen, die beeldenstorm. Sterker nog: zij is aangewakkerd. In de media, op straat, in de kunst en op internet. Overal bollen beelden op tot windkracht 12 – een orkaan. Volgens de Schaal van Beaufort is het kenmerk van die windkracht – ik citeer – ‘dat geen zeil haar kan weerstaan’. Dat klopt. Wij klotsen rond. Overgeleverd aan de beelden die ons van links naar rechts laten drijven – en nog geen land in zicht.

Is dat erg? Nee. Mits elk beeld een eigen verhaal vertelt, onverdunde emotie oproept en zowel herkenning als vervreemding veroorzaakt. Alsof de fotojournalist een vel overtrekpapier op de werkelijkheid drukt en tijdens zijn pointillisme dat vel een millimeter verschuift. De krantenlezer ziet in één oogopslag de honderden overeenkomsten met wat hij kent, maar zoekt vooral de tien verschillen. Want dat laat ons beseffen dat we leven, vooruit- of achtergaan.

De makke is dat nogal wat beelden in de 21ste eeuw aan voorspelbaarheid lijden. Vaak zijn het geen ‘ongekende’ foto’s, want ze doubleren, spelen leentjebuur, illustreren gemakzucht. Ligt dat aan de fotografen? Slechts ten dele. Bij een enkeling heb je een groothoeklens nodig om zijn uitgeblustheid volledig in beeld te krijgen. Maar het gros van de cameradragers die ik ken, legt de lat hoog – waar hij ook hoort, want een zakkende lat wordt al snel een drempel.
Wat de beeldenmakers anno 2012 vooral nekt, is de jachtigheid van het mediavak, de goedgebektheid van de burger en de versluiering van de werkelijkheid – dankzij p.r.-mannen en -vrouwen die hun te pas en te onpas openklappen. Andere hindernissen die fotojournalisten ervaren, zijn de uitholling van hun beroepsbescherming en tarieven die nooit flitsen.

Is het echt zo sterk veranderd? Ja. Fotograaf Robert Doisneau zou minder snel een kussende man en vrouw op straat vereeuwigen. Hij zou een dreun op z’n bek kunnen krijgen. Fotografen in Brabant hobbelen na het avondeten niet meer naar de redactie, om een stapel halfnatte zwart-witfoto’s te overhandigen. Ze haasten zich van hot naar her, om rap digitaal beeld te kunnen leveren, zodat de krant het multimediaal kan etaleren. Magnum is voor de gemiddelde krantenlezer geen vooraanstaand fotobureau, maar een ijsmerk met 18 smaken waarvan de laatste ‘Infinity’ heet. Tot slot is de fotograaf niet langer verzekerd van exclusiviteit. Hij moet opboksen tegen civic journalism, camjo’s en andere vreemde vogels die de ornitholoog zonder aarzelen zou indelen bij de familie der Circinae oftewel de kiekendieven.

Je zult het maar zijn, fotojournalist in 2012. Ooit zieners, nu pixelkoelies, klem tussen tijd, tarief en tanende eer. Zij jagen dagelijks in Brabant op licht, maar staan zelf het liefst in de schaduw. Laten we ze daaruit halen, want zij zijn de chroniqueurs van het veranderlijke en het onveranderlijke. Hun foto’s zijn geen montages, maar demontages van Brabant. Kleine stukjes, aandachtig bekeken, vastgelegd en gepubliceerd. Zodat de lezer kan blijven tangrammen, in de zekerheid dat je de werkelijkheid elke dag anders kunt leggen.

Dat het Brabants Dagblad een prijs toekent voor excellente fotojournalistiek is een goed teken. Dat die prijs de naam van Joep Lennarts draagt, zou hem verbazen maar bovenal ontroeren. In zijn doka op de Van der Does de Williboissingel en later de Orthenstraat stonden plastic flessen, waarop Joep in vilststiftletters één hanepotig woord had geschreven: ‘Fixeer’. Ik vermoed dat het vloeistof voor zijn contactlenzen is geweest. Want elke dag keek Joep gefixeerd naar deze wondere wereld.

Die andere fles, daar op het plankje rechts? Dat is ontwikkelaar. Daar gorgelde hij mee. Want Joep ontwikkelde graag grote theorieën, die hij op redacties en in rokerige cafés uitsprak, over hoe-het-anders-zou-moeten. Dat hij zelf wel eens uit de pas liep met zijn grote plannen – soit. Het is hem vergeven. Want ook Joep was slechts een sterveling, wat tot verdriet van velen is gebleken.

Een lijntje met boven? Dat hebben we niet, al raakt Nederland in de buurt van de zesde mei nogal snel in spirituele sferen. Wat Joep de deelnemers aan ‘Blik op Brabant’ zou willen zeggen, blijft dan ook gissen. Maar als ik al zijn geelzwarte Kodak-dozen en hard disks in ogenschouw neem, dan lijkt hij te mompelen: “Kijk elke ochtend op je nachtkastje. Daar liggen ze. Pak ze maar. Twee nieuwe ogen. Om in verwondering de wereld te zien.”

Eric Alink is journalist en stadschroniqueur van Den Bosch

Deze tekst is uitgesproken op 7 mei 2012 in de Verkadefabriek in Den Bosch, bij gelegenheid van uitreiking van de Joep Lennarts-prijs die het Brabants Dagblad dit jaar heeft ingesteld voor excellente fotojournalistiek. Winnaar werd Marc Bolsius, die de prijs uit handen van Daniël Lennarts – zoon van Joep – ontving.
Joep Lennarts (1958), oud-voorzitter van de NVF en fotograaf voor o.m. de Volkskrant en het Brabants Dagblad, werd op 4 mei 2011 na 69 dagen vermissing in de Maas bij Den Bosch gevonden.