Opinie: in de serie van Thomas Erdbrink zien we het luidruchtige Rusland - maar niet het stille Rusland, dat deze oorlog haat

Laatst kwam mijn dochter huilend thuis van school. Mijn vrouw en ik dachten dat het om het gebruikelijke kinderdrama ging: ruzie met een vriendinnetje of gesteggel over speelgoed.

Maar Vera zei iets waar ik niet op voorbereid was.

“Ze zeiden dat Russen slecht zijn. Ik dus ook”, snikte ze.

Wat was er gebeurd? In de klas was het na een gesprek over de actualiteit gegaan over Rusland, de oorlog in Oekraïne en de vrijheid van meningsuiting. De boodschap die mijn dochter meekreeg: de Russen doen niks om Poetin te stoppen.

Waarschijnlijk was niemand erop uit om Vera persoonlijk te beschuldigen, maar zo voelde het voor haar wel. En voor een kind bestaat dat onderscheid nauwelijks.

Voor de duidelijkheid: dit stuk gaat niet echt over mijn dochter. Zij is veilig in Nederland. We hebben geluk. Veel mensen hier begrijpen heel goed dat kinderen nooit belast mogen worden met de misdaden van politieke regimes. Ik luid niet de noodklok over de Nederlandse samenleving als geheel, noch beschuldig ik Thomas Erdbrink, maker van de documentairereeks Onze man bij de vijand, ervan deze pesterijen te veroorzaken. Dat zou absurd zijn.

Waar ik wel voor probeer te waarschuwen: het gevaar van een eenzijdig beeld, zeker wanneer dat emotioneel meeslepend, journalistiek sterk en moreel rechtvaardig is. Want dergelijke beelden blijven niet beperkt tot televisieschermen. Ze belanden in klaslokalen, gesprekken aan de eettafel, het publieke debat en, uiteindelijk, het politieke instinct.

Kritiek op keuze voor Erdbrink als hoofdspreker Persvrijheidslezing; recente Rusland-serie niet voornaamste reden voor uitnodiging, stelt NVJ | Villamedia

Ze bestaan en ze zijn angstaanjagend
Diezelfde avond bekeek ik alle vier de afleveringen van de documentaireserie van Erdbrink over het huidige Rusland. Daarna las ik de recensies, in een poging te begrijpen wat kijkers er precies van hadden opgepikt.

Vooropgesteld: het zit sterk in elkaar en is moedig gemaakt. Erdbrink laat iets zien wat echt, lelijk en diep verontrustend is aan het hedendaagse Rusland. De mensen die hij filmt – propagandisten, ultrapatriotten, ambtenaren, culturele loyalisten, oorlogshitsers, gewone mensen die vrede hebben gesloten met wreedheid – zijn niet verzonnen. Ze bestaan. Ze zijn luidruchtig. Ze zijn angstaanjagend. Ze zijn fascisten. Het Rusland dat zij vertegenwoordigen is geen marginale folklore. Het is een deel van de waarheid.

Maar het is niet de hele waarheid.

De serie toont ons het Rusland dat zichtbaar en luidruchtig is en veilig gefilmd kan worden: het Rusland van de conformisten, de fanatici en zij die zich zo volledig aan de oorlog en repressie hebben aangepast dat ze de taal ervan nu vloeiend spreken. Wat de serie nauwelijks laat zien, is dat andere Rusland: het zwijgzame, bange en andersdenkende Rusland; het Rusland dat deze oorlog haat, maar heeft geleerd dat overleven vaak begint bij minder zeggen.

Die afwezigheid doet ertoe.

Niet omdat een documentaire verplicht is om een keurig evenwicht te presenteren. Dat hoeft niet, journalistiek is geen wiskundeopdracht. Maar wanneer slechts één kant van een ontwrichte samenleving zichtbaar wordt, gaat die kant al snel symbool staan voor het geheel. Dan wordt een portret een simplificatie. En simplificatie is, zeker in de politiek, nooit onschuldig.

Angst voor een klop op de deur
Dat zouden we inmiddels moeten weten. Rusland zelf leeft momenteel met de gevolgen van simplificatie. Jarenlang werd mensen geleerd om Oekraïne te reduceren tot ‘nazi’s’, het Westen tot ‘vijanden’, dissidentie tot ‘verraad’, complexiteit tot zwakte en geschiedenis tot mythe.

Zodra menselijke wezens worden samengeperst tot één enkel vijandig beeld, wordt geweld gemakkelijker. Eerst intellectueel, dan moreel en ten slotte fysiek. Dat is hoe propaganda een oorlog voorbereidt: door de nuance te verwijderen voordat er bloed vloeit.

Het zou tragisch zijn als wij, terwijl we die logica veroordelen, er zelf elementen van zouden overnemen.

Veel westerse kijkers vragen zich begrijpelijkerwijs af: als zoveel Russen tegen Poetin zijn, waar zijn ze dan?

Veel westerse kijkers vragen zich begrijpelijkerwijs af: als zoveel Russen tegen Poetin en de oorlog zijn, waar zijn ze dan? Waarom horen we ze niet? Waarom zien we ze niet op straat, in interviews of in documentaires?

Het antwoord is simpel, maar emotioneel moeilijk te bevatten voor vrije samenlevingen: angst.

Geen abstracte angst. Niet de modieuze angst voor online kritiek of imagoschade. Echte angst. Angst om je baan te verliezen, je opleiding, de toekomst van je kinderen, je vrijheid. Angst voor een klop op de deur. Angst voor een strafzaak. Angst om gebrandmerkt te worden als ‘buitenlands agent’, een extremist, een verrader. De angst om niet alleen je eigen leven te verwoesten, maar ook dat van de mensen om je heen.

Zo eenvoudig is die moed niet
Mensen die al hun hele leven in een vrije samenleving doorbrengen, kunnen zich daar niet volledig in verplaatsen. Dat is geen beschuldiging, maar simpelweg een andere ervaring. Als je onder een rechtsstaat leeft, de staat je in principe met rust laat wanneer je kritiek levert en je niet bang hoeft te zijn dat veiligheidsdiensten je werkgever bellen, dan is de vraag ‘waarom spreken ze zich niet gewoon uit?’ een logische reactie. Vrijheid doet moed eenvoudiger lijken dan het is.

Ik weet wat die angst betekent. In de Donbas werd ik gevangengenomen en geslagen door de veiligheidsdiensten

Maar ik weet wat die angst betekent.

Lang voordat ik Rusland ontvluchtte en mijn toevlucht zocht in Nederland, betaalde ik met mijn eigen lichaam voor onafhankelijke journalistiek. In 2014 en 2015 deed ik verslag van het begin van de oorlog in Oekraïne. In de Donbas werd ik gevangengenomen en geslagen door de pro-Russische veiligheidsdiensten.

Voor mij is angst geen metafoor. Ik ken het als een fysieke toestand. Als een herinnering die zich nestelt in je zenuwstelsel en daar blijft zitten. Zelf werd ik gedwongen te vertrekken en ook ik kreeg het stempel van buitenlands agent.

Mensen die fluisteren in plaats van schreeuwen
Daarom kan ik het huidige Rusland niet zomaar indelen in helden en monsters.

Ja, er zijn monsters. Ja, er zijn miljoenen die de oorlog steunen, soms enthousiast. Ja, Rusland heeft vandaag de dag duidelijke fascistische kenmerken, en het zou oneerlijk zijn om dat te verbloemen. Maar er is ook een ander Rusland: mensen die fluisteren in plaats van schreeuwen, in het geheim naar onafhankelijke media kijken, voorzichtig donaties doen, vertrekken wanneer ze kunnen en blijven wanneer dat niet lukt, proberen niet te verdrinken in propaganda en hun gezonde verstand binnenskamers bewaren omdat in het openbaar eerlijk zijn te gevaarlijk is geworden.

Ik weet dat ze bestaan omdat ik ze elke dag spreek. Mijn eigen mediaproject, To Be Continued, bereikt maandelijks meer dan 3,5 miljoen kijkers op YouTube, en meer dan de helft van hen bevindt zich in Rusland. Tel daar het publiek van TV Rain bij op, van Popular Politics, en van andere influencers zoals Maxim Katz en Michael Nacke, en je komt uit op tientallen miljoenen mensen die niet juichen voor de oorlog, niet dromen van een imperium en niet bedwelmd zijn door wreedheid.

Ze zijn niet allemaal dapper. Ze zijn niet allemaal publiekelijk actief. Sommigen hebben water bij de wijn gedaan, zijn bang, passief of uitgeput. Maar ze bestaan. En dat feit is politiek en moreel van groot belang.

Wie zwijgt, stemt niet altijd toe
Want zodra we over ‘de Russen’ spreken als één onverdeelde, schuldige massa, helpen we Poetin. Hij heeft altijd gewild dat de wereld gelooft dat hij en Rusland één en hetzelfde zijn, dat het regime en het volk onscheidbaar zijn en dat er geen ander Rusland is dat de moeite van het toespreken waard is. Die leugen dient hem in binnen- en buitenland. Het verplettert intern verzet en nodigt uit tot externe wanhoop.

Ik vraag niemand om de Russen te romantiseren. Ik vraag niet om medelijden. Ik vraag om precisie.

Toon de gruwelen van Poetins Rusland. Leg de lelijkheid, het fanatisme en de morele ineenstorting bloot. Maar verwar het zichtbare niet met het totaalbeeld. Laat het luidruchtigste deel van een samenleving niet de rest definiëren. En ga er niet van uit dat zwijgen instemming betekent; het kan ook simpelweg betekenen dat de terreur zijn werk doet.

Een dictatuur brengt niet alleen aanhangers voort, maar ook gijzelaars. Dat onderscheid doet ertoe

Simplificatie dreigt
Een brede en serieuze discussie over Rusland is dringend nodig in Europa. Maar die zou moeten beginnen met één elementair principe: een dictatuur brengt niet alleen aanhangers voort, maar ook gijzelaars.

Dat onderscheid doet ertoe. Niet alleen uit rechtvaardigheid, of om de waarheid te dienen. Maar omdat we, zodra we het vermogen verliezen om complexiteit in andere samenlevingen te zien, dit uiteindelijk ook in onze eigen samenleving zullen kwijtraken.

En wanneer de complexiteit verdwijnt, doet de simplificatie haar intrede. Daarna is de geschiedenis geneigd zich in de slechtst denkbare richting te versnellen.

Pavel Kanygin is een Russische journalist die zijn land ontvluchtte en nu in Amsterdam woont. Nu is hij hoofdredacteur van To Be Continued, een onafhankelijk Russisch medium. Deze opinie verscheen eerder in Het Parool en mocht met vriendelijke toestemming door Villamedia worden herplaatst.