Opinie: De begintijd van het digitale erfgoed was een zooitje en daarvan maakt ANP Foto een verdienmodel

Het radioprogramma Villa BVD sprak dinsdag over het ANP, dat regelmatig claims verstuurt voor foto’s, waarvan het niet de eigenaar is – óók naar mij. Die uitzending staat hier. Het persbureau opereert zo in de mist van de begintijd van het digitale erfgoed.

In deze uitzending over ANP Foto vertelde Jelle Boonstra van Jingleweb wat dit voor zijn website betekent. Ik was ook uitgenodigd, omdat Sportgeschiedenis een jaar geleden een enorme claim kreeg. Al die beschuldigingen waren onterecht, waarna ANP Foto het dossier weer sloot. Door deze affaire werd duidelijk dat er een paar grote problemen zijn, die de hele erfgoedsector raken.

Esmé zonder achternaam
Op 9 oktober 2025 ontving ik een bericht van Team Fair Licensing dat ik per ommegaande €2.752,75 moest overmaken. Ik had zonder toestemming een aantal foto’s van ANP Foto hergebruikt. ‘Als je voor 18/10/2025 gebruik maakt van ons schikkingsvoorstel,’ schreef een of andere Esmé zonder achternaam, ‘ontvang je een korting van 10% op het totaalbedrag.’

Esmé zonder achternaam sloot vriendelijk af: ‘Mochten er nog vragen zijn, dan horen we het graag.’

Ik had geen vragen, maar stuurde wel een reactie. Daarin toonde ik aan dat ik geen enkele afspraak had geschonden. Het probleem zat juist bij ANP Foto zelf, dat mij gedwongen wilde laten betalen voor foto’s waarvan het niet de exclusieve eigenaar is. Zo had ik een foto van Henk Kroes gebruikt, die door Beeld & Geluid zonder beperkingen wordt aangeboden. ANP dwong mij om te betalen voor een foto, die niet van het ANP was.

Veel opmerkelijker was het zogenaamde onrechtmatige hergebruik van een foto uit het publieke domein. Daar mag ANP Foto helemaal geen claim op leggen. Enkele maanden geleden schreef ik daar al uitgebreid over.

Net als Esmé zonder achternaam sloot ik vriendelijk af: ‘Sportgeschiedenis behoudt zich het recht voor om deze kwestie voor te leggen aan de Autoriteit Consument & Markt of een civiele rechter indien het ANP deze ongefundeerde claim niet intrekt.’

Het persbureau sloot daarna ‘na intern overleg’ dit dossier. Er is nooit uitgelegd hoe het tot die onrechtmatige beschuldigingen is gekomen en waarom mijn reactie tot een nieuw inzicht heeft geleid. Verder kwamen er geen excuses, maar dat neemt niet weg dat ANP Foto met dubbele cijfers was ingemaakt – geheel volgens mijn verwachting.

Deskundigheid
Wat in mijn voordeel werkt, is dat ik erfgoeddeskundige ben. Ik weet wie ik moet benaderen bij instellingen als Beeld & Geluid, het Nationaal Archief of het NIOD Institute for War, Holocaust and Genocide Studies om te achterhalen of zij ervan op de hoogte zijn dat ANP Foto claims stuurt van afbeeldingen, die door deze erfgoedinstellingen zonder beperkingen worden aangeboden. (Spoiler alert: dat wisten zij niet.)

Ik ben spreker geweest op Publiek Domeindag 2025 en weet daarom wel iets over deze materie. Kijk maar.

Veel bouwers van hobbywebsites hebben die deskundigheid dan weer niet, zoals Jelle Boonstra van Jingleweb. Hij is medewerker van deze website van radioliefhebbers, waarop verhalen staan met gebruik van oude foto’s. Ook in dit geval werden claims gestuurd voor materiaal, dat in sommige gevallen lange tijd geleden al online werd gezet. Daardoor is het inmiddels ontzettend moeilijk om uit te zoeken hoe dat toen allemaal is gegaan.

Uit angst voor nog meer van die akelige blafbrieven overwegen deze makers om er helemaal mee op te houden. Zij vertrouwen er niet meer op dat zij foto’s kunnen hergebruiken, zelfs als die in het publieke domein staan. En helaas zijn zij niet de enige.

Dat ANP Foto regelmatig claims stuurt voor materiaal, waarvan het niet de eigenaar is, weten zij niet. Uit angst voor nog meer ellende betalen ze maar.

Digitale archieven
Zowel bij mij als bij Jingleweb werden claims gelegd op foto’s, die minstens tien jaar geleden al op onze sites werden gezet. De situatie was toen alleen compleet anders dan nu. Het was de begintijd van het moderne internet voor iedereen, waarbij opeens allemaal beeldbanken en digitale krantenarchieven beschikbaar kwamen.

Hoe het precies met de rechten zat, was niet zo duidelijk. Zo bood het ANP in die tijd zélf foto’s aan voor hergebruik, waarvoor nu moet worden betaald. En dat deden erfgoedinstellingen ook.

De voorloper van Sportgeschiedenis begon in 1996 als de digitale nieuwsbrief Uit het Veld – hier een voorbeeld uit 2004. Die stuurde ik rond naar een traag groeiend ledenbestand op het moment dat ik daar zin in had. Uiteindelijk heb ik ruim 250 nummers gemaakt, waarna ik in 2000 overstapte naar Sportgeschiedenis.nl.

De ontwikkeling van het internet van de afgelopen dertig jaar heb ik dus bewust meegemaakt, waaronder ruim tien jaar in dienst van VPRO Geschiedenis. Google en YouTube werden in die jaren geïntroduceerd. Jouw tante had opeens een eigen weblog, waarin ze het laatste nummer van de VIVA besprak.

Het was een zeer interessante periode, omdat steeds meer online-bronnen beschikbaar kwamen, zoals beeldbanken en gedigitaliseerde krantenarchieven. Inmiddels wóón ik in Delpher om miljoenen pagina’s in kranten, tijdschriften en boeken te doorzoeken, maar de Leeuwarder Courant had al in 2007 de primeur van het online-archief De Krant van Toen. Dat was een enorme doorbraak.

De oudste meldingen van beeldbanken van het ANP zijn van 2004, zoals ANP Historisch Archief en ANP-archief. Het Nationaal Archief begon in 2011 met Ga Het Na, waarop afbeeldingen en kaarten werden aangeboden. Dat was in samenwerking met Spaarnestad Photo en de Stichting Vrienden van het Nationaal Archief.

Van al die ontwikkelingen heb ik dankbaar gebruikgemaakt voor Sportgeschiedenis en VPRO Geschiedenis.

Terug naar de Oerknal
VPRO Geschiedenis is allang gesloopt door de NPO, waardoor die hele website is verdwenen. Sportgeschiedenis bestaat nog wél.

Het oudste verhaal in ons afgesloten redactiesysteem is van augustus 2005, meer dan twintig jaar terug in de tijd. Dat is voor het moderne internet vergelijkbaar met enkele secondes na de Oerknal.

Het gaat om bijna 10.000 verhalen met bijhorende html-codes. Dat levert interessante informatie op, want zo kan ik herleiden dat er in die begintijd van het digitale erfgoed geen sprake was van een standaard, zoals wij die nu kennen. Zo was het soms mogelijk om afbeeldingen vanuit die beeldbanken te embedden door een code over te nemen, vergelijkbaar met het tonen van een filmpje van YouTube op je eigen website. Die foto hoefde dus niet te worden gedownload, maar draaide op de server van de aanbieder.

Het ANP bood in die tijd foto’s aan voor niet-commercieel hergebruik. Dat gebeurde volgens de principes van Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.0 Generic (CC BY-NC-ND 2.0). Dat is codetaal om materiaal te kopiëren en te verspreiden, mits de oorspronkelijke maker wordt gecrediteerd, het niet wordt ingezet voor commercieel gewin en het werk in de originele staat wordt behouden zonder aanpassingen.

Via de Wayback Machine, die momenteel soms hapert, kan ik laten zien hoe dat toen gebeurde. De originele website is allang verdwenen, maar met de Wayback Machine kunnen we die alsnog bekijken.

Zo heb ik een goed voorbeeld gevonden van een foto van een grote vredesdemonstratie op 29 oktober 1983 in Den Haag, waar ik met mijn ouders en zus ook was. Hier staat een luchtfoto, zoals die op 3 juli 2013 werd gepresenteerd door het ANP.

Onder die foto staat de tekst ‘Naamsvermelding, niet commercieel, geen afgeleide werken’, met een link naar een pagina over CC BY-NC-ND 2.0. Deze afbeelding mocht dus onder die voorwaarden worden hergebruikt, met toestemming van het ANP zelf!

In 2026 staat die foto bij ANP Foto, hier, maar langs deze weg moet altijd worden betaald. Ergens in de afgelopen dertien jaar is er dus iets veranderd.

Stel daarom dat ik van ANP Foto een claim krijg voor die foto, maar dat het persbureau geen bewijs levert wanneer ik die voor de eerste keer heb geplaatst. Als ik kan aantonen dat dit al in 2013 was gebeurd (hoi Wayback Machine!) kan ik mij beroepen op de licentie, zoals die dertien jaar geleden gold. Dat het ANP die daarna eenzijdig heeft veranderd, kan ik toch niet helpen? Als ik die foto in 2026 heb overgenomen, moet ik wél betalen.

Dat maakt deze claims zo lastig. Die beginjaren van digitaal erfgoed zijn zeer mistig, mede door de toenmalige houding van het ANP. Het is daarom zeer dubieus dat het de consequenties eenzijdig afwentelt op hobbysites. Het maakt van deze mistbank een verdienmodel, al dan niet bewust.

Het hoedje van Cruijff
Ook de erfgoedinstellingen hebben in die tijd die mistige situatie laten ontstaan, waardoor we nu zoveel gedoe hebben. Die voorbeelden vind ik op mijn eigen website. In dit geval gaat het om het Nationaal Archief, waarbij verschillende dingen door elkaar heen lopen. Het wordt wat technisch, maar dat kan niet anders.

Op 7 november 2015 plaatste Sportgeschiedenis het fantastische verhaal van Hans Janssen over de afscheidswedstrijd van Johan Cruijff, die met 8-0 werd verloren van Bayern München. De eerste versie is niet meer raadpleegbaar onder de originele link, maar via de Wayback Machine kunnen we die pagina van elf jaar geleden gewoon weer zien.

Merk daarbij op dat de foto’s niet allemaal op dezelfde manier zijn ingeladen. De eerste foto bijvoorbeeld heb ik in het redactiesysteem geplaatst en daarna op de website gezet. Als je er met de muis op gaat staan, gebeurt er niets.

Scroll nu verder naar beneden naar de foto, waarop Cruijff een Beiers hoedje draagt, in aanwezigheid van Sepp Maier. Dit was een foto met embedded code, zodat de lezer door kon klikken naar de originele foto bij het Nationaal Archief. In dit geval gebeurt er dus wél wat als je er met de muis op gaat staan en klikt.

De Wayback-machine toont dan voor korte tijd tekst, waarna die meldt dat de link naar die foto niet is gearchiveerd.

De eerste link naar Proxy.handle.net doet het nog, want die gaat naar de originele bron bij het Nationaal Archief. De verwijzing naar Gahetna is inmiddels verbroken en is dus ook niet meer te herleiden via de Wayback Machine.

Toch bevatten deze linkadressen een belangrijke aanwijzing dat het om dezelfde foto gaat. In beide gevallen staat er acbf0662-d0b4-102d-bcf8-003048976d84.

Dat is de unieke code van deze afbeelding, blijkt uit een zoekopdracht in Google naar acbf0662-d0b4-102d-bcf8-003048976d84. Het levert drie verwijzingen op naar twee verschillende bronnen: de foto van Cruijff met zijn Beierse petje. Het gaat om de afbeelding bij het Nationaal Archief, die we al hadden gezien, en bij Wikimedia.

Hier is een mistbank ontstaan door al die oude en nieuwe links van het Nationaal Archief. Je gaat het pas zien als je het doorhebt.

Nog meer verwarring
Die foto van Cruijff is niet te vinden bij ANP Foto, dus hiervoor zal niet snel een claim worden gestuurd. Dat neemt niet weg dat er overlappen zijn tussen het Nationaal Archief en het ANP.

Dat blijkt bij een foto van Ajax-speler Ruud Krol uit 1974 in zijn eigen snackbar in Amsterdam. Bij het Nationaal Archief kan iemand die gratis binnenhalen, maar bij ANP Foto moet ervoor worden betaald. (Het spreekt voor zich dat ik die van het Nationaal Archief gebruik.)

Ook dit is een gevolg van een mistige situatie, die is ontstaan in de begintijd van het digitale erfgoed. Zo wordt het steeds moeilijker voor de bouwers van hobbywebsites om zich te verdedigen tegen een claim van één of andere instelling, zoals ANP Foto bij mij deed met vergelijkbaar materiaal. Zij verliezen zo het vertrouwen in het werk van erfgoedinstellingen, zoals het Rijksmuseum , het Nationaal Archief en het archief bij jou in de buurt.

Zo wordt het probleem van ANP Foto groter dan alleen wat liefhebbers, die op hardhandige wijze van hun hobby worden beroofd. Dit gaat om het publieke vertrouwen in erfgoedinstellingen vanwege de onduidelijke situatie in de begintijd van het digitale erfgoed.

Het wordt daarom tijd dat het Rijksmuseum, het Nationaal Archief en het archief bij jou in de buurt dit probleem erkennen. Samen met het ANP moeten zij werken aan een goed antwoord.

Waarbij ANP Foto natuurlijk onmiddellijk moet ophouden met zulke claims te sturen, omdat dit persbureau zelf ook verantwoordelijk is voor al die mistbanken.

Jurryt van de Vooren is sporthistoricus, erfgoeddeskundige en eigenaar van sportgeschiedenis.nl. Ook heeft hij diverse boeken geschreven.