banner anp

— maandag 22 december 2014, 14:00 | 0 reacties, praat mee

Ook in Afrika is er echt nieuws over echte mensen

Steeds vaker zoeken en vinden journalisten nieuwe invalshoeken om over het Afrikaanse continent te berichten, betogen Evelien Groenink en Janneke Donkerlo is een opiniebijdrage op Villamedia. Maar het kan op zijn minst nog een tandje beter. Te vaak hebben journalisten last van het cavia-syndroom; waarbij Afrikanen geen handelingsbekwame burgers zijn, maar speelbal van hun eigen leven. Het kennis nemen van het werk van Afrikaanse collega’s helpt bij het doorbreken van frames, het onbevangen kijken en het ontdekken van de Unknown Unknowns.

Steeds vaker zoeken en vinden journalisten nieuwe invalshoeken om over het Afrikaanse continent te berichten. De oude frames van beschavingsexport, goede doelen, nobele wilden en enge ziektes raken gelukkig op de achtergrond.

Zo publiceerde Trouw onlangs een artikel van de Nigeriaanse onderzoeksjournaliste Tobore Ovuorie die undercover ging en ontdekte dat duizenden Nigeriaanse vrouwen zich actief en vrijwillig aanmelden bij ‘traffickers’ voor sexwerk in Europa. Ovuorie ondervond aan den lijve welke consequenties dat voor deze vrouwen heeft. Voor dergelijk onderzoek en publicatie is moed nodig, zowel van de journalist als van het dagblad Trouw.

Toch laten de meeste media aan de ‘westerse’ kant van de wereld zich nog te vaak leiden door een ‘cavia-syndroom’, waarbij Afrikanen geen handelingsbekwame burgers zijn, maar speelbal van (eigen) machthebbers, ziektes, het klimaat, vreemde tradities, buitenlandse bedrijven of rustieke armoede; en die dus door ‘ons’ gevoed, geknuffeld, of getraind moeten worden.

De berichtgeving over de ebola-epidemie in West Afrika bevestigde weer eens het beeld dat het ‘daar’ toch nooit goed zal komen als ‘wij’ niet geven, geven, geven. Overigens bleek Nigeria zelf de ebola-epidemie beperkt te kunnen houden tot elf slachtoffers en is het land nu Ebola-vrij.

De voorzitter van de Nigeriaanse Academy of Science, Oyewale Tomori, wees er op dat Afrikaanse regeringen heel goed in staat zijn om zelf basale gezondheidszorg te bieden aan hun burgers. Dat dat vaak nog niet gebeurt heeft met bestuursprocessen te maken. Verandering daarin brengen, zei hij, kan alleen door op ‘good governance’ gerichte actie van diezelfde burgers. Maar daar horen we helaas weinig over.

Een ander voorbeeld: onlangs haalde BandAid het sentimentele lied ‘Do they know it’s Christmas’ weer eens van stal en gingen de media daarop los. Gelukkig kwam er deze keer kritiek op de tenenkrommende actie. Alleen al de naam BandAid (pleister) geeft aan wat er mis mee is: Afrika is niet een struikelend geschramd kind waarop door bezorgde hulpverleners steeds weer pleisters moeten worden geplakt.

Veel te vaak berichten ‘we’ over Afrikanen vanuit ‘onze’ zorgen. ‘Wij’ zijn bang dat Ebola onze kant op komt waaien. ‘Onze’ schepen hebben last van piraten, ‘onze’ samenlevingen worden ‘overspoeld’ door ‘gelukszoekers’. ‘Onze’ vakanties zijn leuker als de neushoorns en olifanten blijven leven. En ‘wij’ voelen ons goed als we een ‘kindslaafje’ hebben gered, of als we geprotesteerd hebben tegen ‘onze’ multinational die ‘daar’ de schuld van alles is.

Het leidt helaas tot journalistiek die vooroordelen bevestigt en geen nieuwe inzichten geeft. 

Wat dan wel? journalistiek-die-ertoe-doet ontstaat als je je baseert op nieuwsgierigheid en niet op frames en vooroordelen. De mooiste stukken ontstaan als je open staat voor zaken waarvan je nog niet weet dat ze bestaan: de ‘Unknown Unknowns’.

Wie in Zambia exclusief op zoek is naar de obligate uitgebuite mijnwerkers loopt misschien een contingent Belgen, dat een patatketen is begonnen,  straal voorbij. Wie in Soweto de miljonairswoningen filmt (want ‘hoera het gaat nu goed met Afrika’) mist wellicht een verhaal over de FIFA-voetbalfraude waarmee die ene miljonair zo groot geworden is. 

Dit zijn fictieve voorbeelden, maar er zijn talloze waargebeurde. Wie weet dat cacaoboeren in Ivoorkust soms liever zaken doen met opkopers die direct betalen dan met de paternalistische bemoeiallen van Fairtrade?

Dat hele dorpen in Mozambique leven van de jacht op neushoorns? Dat in de laatste drie jaar bijna vierhonderd van zulke dorpelingen standrechtelijk als stropers werden geëxecuteerd in het Krugerpark? Dat je in de DR Congo als vrouw niet geholpen wordt in een extern gefinancierde kliniek als je niet verkracht bent, omdat de meeste hulpprogramma’s gericht zijn op verkrachte vrouwen?

Dat de ambtelijke top in Nigeria 65 miljoen vaten ruwe olie heeft gestolen en dat niet alle olie-gerelateerde ellende in dat land door Shell wordt veroorzaakt. Dat er helemaal geen, herhaal geen, kindslaven zijn op Ghanese cacaoplantages en dat je dus door chocolademerken die daar hun marketing op baseren, domweg besodemieterd wordt?

Dergelijke verhalen zijn gemaakt door onafhankelijke Nederlandse en /of Afrikaanse en onderzoeksjournalisten. Ze werden gepubliceerd in de ZAM Chronicle, NRC Handelsblad, Trouw en de voormalige GPD. Het kennis nemen van het werk van Afrikaanse collega’s helpt bij het doorbreken van frames, het onbevangen kijken en het ontdekken van de Unknown Unknowns.

Dat zouden we misschien ook wel zonder hen kunnen doen, maar dat is wel een stuk moeilijker: vanuit hier projecteert men immers altijd, hoe goed de bedoelingen ook zijn (en misschien juist wel daarom). Wie kijkt door de ogen van collega’s die midden in hun eigen realiteit staan, ziet ineens geen hongerige cavia’s of exotische vreemden meer, maar bijvoorbeeld Somalische piraten in het stadje Eyl aan de Somalische kust die schooltjes bouwden en voor economische opbloei van het kustgebied zorgden.

Of maakt kennis met een 29-jarige piraat uit de documentaire ‘Last Hijack’ van Femke Wolting, die zich – ondanks zware kritiek van zijn familie – niet los kan maken van de piraterij. Echt nieuws dus, over echte mensen.


Janneke Donkerlo onderzocht samen met een team van Nederlandse en West-Afrikaanse onderzoeksjournalisten de praktijk van Fairtrade op de West-Afrikaanse cacaoplantages. Het onderzoek ‘The FairTrade Chocolate Rip-Off’ werd in 2013 genomineerd voor de Tegel.
Evelien Groenink is onderzoeksredacteur van de ZAM Chronicle, dat verhalen van Afrikaanse onderzoeksjournalisten publiceert.

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab
Redacteur

Lars Pasveer
Redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur

Anneke de Bruin
Vormgever

Marc Willemsen
Webontwikkelaar

Vacatures & advertenties

redactie@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.