World Press Freedom Index: Misbruik van juridische middelen zorgt voor wereldwijde daling in persvrijheid
Wereldwijd gaat het slechter met de persvrijheid, concludeert Reporters Without Borders (RSF). Meer dan de helft van de landen valt in de veiligheidscategorie ‘moeilijk’ of ‘zeer serieus’. De gemiddelde score van wereldwijde persvrijheid is daarmee nog nooit zo laag geweest. Nederland staat op plaats twee in de ranglijst van de World Press Freedom Index voor 2026, alleen Noorwegen staat voor ons.
Dit artikel wordt met je gedeeld door NVJ-lid Fred Kwint. Ook lid worden?
De scores per land worden vastgesteld aan de hand van vijf indicatoren voor de persvrijheid. Dit zijn de economische, juridische, veiligheids-, politieke en sociale omstandigheden. In vergelijking met het vorige jaar heeft de wereldwijde juridische score de grootste val gemaakt. De dalende scores hebben een schokkend effect: minder dan 1% van de wereldbevolking woont in een land met een goed klimaat voor persvrijheid. In 2002 was dit nog 20%.
Juridische middelen worden steeds meer aangegrepen om het werk van journalisten moeilijker te maken ziet de RSF. Onder het mom van nationale veiligheid of de bestrijding van terrorisme worden wetten aangenomen of gebruikt om journalisten tegen te werken. Dit is een trend die is begonnen onder autoritaire regimes, maar nu ook in democratieën wordt toegepast door regeringen en de politiek. Een tragisch voorbeeld hiervan is Georgië: het land daalde in de afgelopen jaren 75 plaatsen.
Onderdeel van de juridische middelen is ook het gebruik van Strategic Lawsuits Against Public Participation (SLAPP). Rechtssystemen bieden nog niet voldoende bescherming tegen dit soort kwaadaardige rechtszaken, waarschuwt RSF.
Europese bescherming van de pers faalt
Tegelijk zijn er op het oog positievere signalen. Zo trad in 2025 de European Media Freedom Act (EMFA) in werking in de Europese Unie met daarin maatregelen om de pers te beschermen. Echter passeren regeringen in Hongarije, Slowakije, Litouwen, Bulgarije, Malta, Italië, Frankrijk en Tsjechië de EMFA met belemmeringen voor publieke omroepen, ziet RSF.
In Duitsland ondermijnen wetten rond nationale veiligheid de bronbescherming van journalisten. De politieke druk op de publieke omroep in Estland is de reden voor de Nederlandse stijging naar de tweede plaats. Ook de kandidaat-lidstaten voor de Europese Unie Albanië, Bosnië-Herzegovina en Servië blijven vijandig tegenover pers en vatbaar voor propaganda. Hoopvol is Moldavië dat een voldoende scoort.
Rusland is inmiddels specialist geworden in het gebruik van wetten rond nationale veiligheid voor het onderdrukken van de vrije pers. 48 journalisten zitten daar in de gevangenis. Journalisten die verslag doen van de invasie en oorlog in Oekraïne zijn doelwit van Russische troepen. Hoe de situatie is in bezet Oekraïne is lastig vast te stellen.
Oekraïne stijgt op de ranking door de dynamische mediasector en onderzoeksjournalistiek die focust op transparantie van de nationale politiek.
Conflictgebieden
Oorlogen en geweld hebben een grote impact op de journalistiek en toegankelijkheid van informatie in betrokken landen. In Gaza zijn 220 journalisten door Israëlisch geweld om het leven gekomen, waarvan minstens 70 tijdens het uitvoeren van hun journalistieke werkzaamheden.
In de Sahel regio in Afrika zorgt de onrust voor grote bedreiging voor persvrijheid. In Sudan en Zuid-Sudan kwamen journalisten om het leven door geweld. Het land Niger is de grootste daler op de lijst met een daling van 37 plaatsen.
Maar er is een klein lichtpuntje. Syrië steeg 36 plaatsen door de politieke omwenteling na de val van het Assad-regime eind 2024. Het land stond jarenlang bij de laagste tien landen op de wereldlijst.
Verenigde Staten
In de Verenigde Staten is het belemmeren van de pers overheidsbeleid geworden onder de leiding van President Trump. Het land zakt zeven plaatsen naar positie 64. Buitenlandse journalisten worden er gevangengezet en gedeporteerd, er is sprake van politiegeweld en de radiostations Voice of America, Radio Free Europe en Radio Free Asia verdwenen.
Het Ministerie van Defensie legde journalisten beperkingen op waarna journalisten hun kantoren in het Pentagon verlieten, de rechter floot het ministerie later terug. Voor het aanstaande WK voetbal hebben PersVeilig, de NVJ en Nederlandse Sportpers een veiligheidsadvies uitgebracht.
In het rapport reageert RSF hoofdredacteur Anne Bocandé op de bevindingen
“Met deze terugblik op de afgelopen 25 jaar kijkt RSF niet alleen naar het verleden. De ngo kijkt nadrukkelijk naar de toekomst met in gedachten één simpele vraag: hoe lang gaan we het nog tolereren dat de journalistiek wordt gesmoord, dat journalisten systematisch worden belemmerd en dat de persvrijheid steeds verder wordt uitgehold?
Hoewel de aanvallen op het recht op informatie steeds diverser en geraffineerder worden, opereren de daders nu in het volle zicht. Autoritaire staten, medeplichtige en incompetente politieke machten, roofzuchtige economische actoren en onvoldoende gereguleerde platforms zijn direct en in overweldigende mate verantwoordelijk voor de wereldwijde achteruitgang van de persvrijheid.
In deze context is niets doen een vorm van medeplichtigheid. Het alleen maar verdedigen van principes is niet langer voldoende. Effectieve maatregelen om journalisten te beschermen zijn essentieel en moeten worden gezien als een katalysator voor verandering, te beginnen met het beëindigen van de criminalisering van journalistiek: het misbruik van nationale veiligheidswetten, SLAPP-zaken en de systematische belemmering van degenen die onderzoeken, onthullen en namen noemen.
De huidige beschermingsmechanismen zijn niet sterk genoeg; het internationaal recht wordt ondermijnd en straffeloosheid tiert welig. We hebben harde garanties en zinvolle sancties nodig. De bal ligt nu bij de democratieën en hun burgers. Het is aan hen om zich te verzetten tegen degenen die de pers het zwijgen willen opleggen. De verspreiding van autoritarisme is niet onvermijdelijk.”
Praat mee