— vrijdag 23 april 2010, 10:00 | 0 reacties, praat mee

Meesters van het portret

Vijf Nederlandse fotografen winnen bij de World Press Photo, waarvan vier in de categorie ‘Portrait’. Het gebeurde nooit eerder. Toeval of zijn de portretfotografen toch ergens nazaten van Nederlandse meesters in de schilderkunst?

De harde nieuwsfoto die in één keer een verhaal vertelt in meer dan duizend woorden, bestaat nu echt niet meer. Geen fotografisch icoon van oorlogen of wereldleiders, maar de blik van het anonieme individu. Diepgang en opgeroepen emotie zijn tegenwoordig de leidraad. Het subtiele journalistieke fotoportret wint het van de rauwe reportage, althans voorlopig.

Kijk naar de winnende foto’s in de categorie ‘Portrait’ van World Press Photo 2009. Onbekende mensen in een onbekend Amerikaans dorpje, onbepaalde geslachten bij jongeren, anonieme wachtenden achter het portier van hun auto. De foto’s geven geen antwoorden, maar roepen juist vragen op.

De foto’s zijn van Nederlands fabrikaat. Vier van de zes te verdelen prijzen in de categorie ‘Portrait’ gingen naar Nederlandse fotografen – een beroepsomschrijving die misschien beter past dan fotojournalist. Pieter ten Hoopen won de tweede prijs met een enkel beeld uit een serie over het leven in het Amerikaanse gehucht Hungry Horse. Roderik Henderson won de eerste prijs in de categorie ‘Portrait Stories’ met zijn serie over wonen in auto’s. De tweede prijs viel Annie van Gemert ten deel met haar serie over pubers van wie je niet direct kunt zien of het jongens of meisjes zijn. Willeke Duyvekam behaalde een derde plaats met een serie over een jongen die verandert in een meisje. De meeste fotografen hebben een opleiding genoten, waar kunst een stempel op drukte. Journalistiek stond niet voorop. Nieuwswaarde is bij deze winnaars ondergeschikt aan de uitdrukking van het individu.

Hoe valt te verklaren dat zoveel Nederlandse fotografen uitblinken in het fotoportret? Wim van Sinderen, directeur van het Haags Fotomuseum, aarzelt geen moment: ‘Nederlanders zijn trots op hun schilderkunst van de 17de en 19de eeuw, waarin het portret belangrijk was. Het is cultuurgoed. Fotografen schrikken niet meer terug voor het picturalisme, het schilderachtig fotograferen. De portretfotografie heeft sinds de jaren ’80 school gemaakt, met namen als Erwin Olaf en Rieneke Dijkstra. Ze staan letterlijk in een traditie.’

De winnaars van World Press Photo zijn allen goed, vindt hij, met name Van Gemert. ‘Een unieke Einzelgänger’. Maar volgens Van Sinderen zijn veel meer Nederlandse portretfotografen getalenteerd en misschien nog wel beter. Allemaal hebben ze een goede opleiding genoten. Hij noemt Joost van den Broek en Koos Breukel.

Laatstgenoemde zegt nooit voor dit soort wedstrijden in te schrijven. ‘Ik houd niet van competities in de kunst. Wat moeten oorlogsbeelden naast verstilde portretten? Fotografie is een ambacht, gewoon keihard werken. Een mooie tentoonstelling in een museum, dat is voor mij een prijs.’

Breukel deelt de opvatting van Van Sinderen over de verwantschap van Nederlandse portretfotografie met schilderkunst. ‘Beeldende kunst, dus ook portretkunst, is ons met de paplepel ingegoten. Nederland heeft een lange portrettraditie. We kennen veel goede portretfotografen.’

Breukel heeft er rond de jaarwisseling veel voorbij zien komen, toen hij jurylid was van de Zilveren Camera, de belangrijkste prijs voor Nederlandse nieuwsfoto’s. Collega-fotograaf Gerard Wessel was voorzitter van de deeljury categorie Portret. Hij meent dat portretfotografie in Nederland zich op een heel hoog niveau bevindt. ‘De beste fotografen keren terug naar de Hollandse meesters uit de Gouden Eeuw van de schilderkunst. Hun foto’s hebben een diepere betekenis. Ze zijn mooi en gelaagd, sober en integer. En toch zijn ze heel modern. Anders dan bijvoorbeeld Amerikaanse fotoportretten. Die zijn prachtig belicht, mooi van compositie, maar gelikt. Kijk naar het blad Sports Illustrated. Het gevoel van ontroering ontbreekt. Dat is er juist wel bij het werk van veel Nederlanders.’ Vooral vrouwen onderscheiden zich op dat punt, meent de docent aan de Academie van Beeldende Kunsten.

Het portret heeft volgens Wessel de reportage verdrongen. ‘Redacties hebben er weinig geld voor over. Fotografen kiezen daarom ook noodgedwongen voor het portret.’

Louis Zaal, directeur van fotobureau Hollandse Hoogte, is het met hem eens. Volgens hem krijgen fotografen bij het maken van een portret grote vrijheid. Volkskrant en NRC Handelsblad noemt hij kweekvijvers van nieuw talent. Toch denkt Zaal dat de keuze voor het portret door iets anders dan krappe budgetten wordt bepaald. ‘Het publiek heeft last van vermoeidheid als het gaat om harde en moeilijke onderwerpen, zoals oorlogen. Media willen nieuws persoonlijker maken en dat kan goed met een portret.’ Zaal ziet de ouderwetse, harde nieuwsfoto terrein verliezen. WPP schrapte dit jaar bijvoorbeeld de categorie ‘People in the news’. ‘Anonieme mensen kregen juist meer de ruimte. De interpretatie van een onderwerp, de diepgang, werd gewaardeerd. De jury koos voor een goede fotografische uitwerking en minder voor de journalistiek.’

De prijzenregen die op de Nederlandse portretfotografen neerdaalt, komt in een tijd dat ook de krantenlezer zijn erkenning laat blijken. Zo kent de verkoop van het door de Volkskrant uitgegeven fotoboek ‘Andere ogen’ een onverwacht groot succes. Het is toe aan zijn tweede druk. De beste en meest eigenzinnige portretfotografie uit tien jaar Volkskrant Magazine is daarin samengebracht. Hans Aarsman schreef al in het voorwoord: ‘Wat me het meest verbaast: dat het nog beter is dan ik dacht, nu ik het zo bij elkaar zie.’

Samensteller van het boek is Theo Audenaerd, beeldredacteur van Volkskrant Magazine. ‘Ik wentel me in een waanzinnige luxe’, zegt hij. ‘Zoveel talent! De opleidingen zijn goed en krijgen steeds betere docenten. Per week krijg ik wel zes of zeven goede series aangeboden. En ik kan er maar eentje plaatsen.’ Audenaerd denkt dat fotografen in Nederland gemakkelijker dan anderen voor het portret kunnen kiezen. ‘We kunnen ons gelukkig prijzen dat we in een land leven zonder grote oorlogen of natuurrampen. Het is een braaf land.’

De beeldredacteur plaatst ten slotte een kanttekening. Fotojournalisten denken volgens hem wel erg veel in portretten. ‘Elk maatschappelijk probleem, of het gaat om jeugdwerkloosheid of de gender problematiek, zetten ze om in een serie portretten. Een miljonair kun je ook 24 uur met de camera volgen in plaats van er acht op een rij te zetten. Maak weer eens een mooie reportage, zou ik zeggen.’


——-

Bekijk meer van

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab
Redacteur

Lars Pasveer
Redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur

Anneke de Bruin
Vormgever

Marc Willemsen
Webontwikkelaar

Vacatures & advertenties

redactie@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.