Lex Runderkamp over zijn Schepping: “Hoe krijg je als documentaire filmer grip op vier kilometer archief?”

Je moet de geschiedenis klein maken en persoonlijk om je publiek te laten meeleven. Een documentaire over Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog is een onmogelijk thema, ook al kreeg ik in 2019 toestemming om elke doos open te maken die ik maar wilde, mits ik zou uitzenden na 1 januari 2025.

Er zijn tijdens de oorlog zoveel doden gevallen, joden en verzetsleden verraden, steden gebombardeerd… dus hoe maak je zoiets ‘klein’? Het Nationaal Archief, dat de CABR-collectie beheert, kwam met een briljant idee: iedereen die een dossier wil inzien moet een aanvraag doen. Het archief was bereid om onder elk mailtje aan aanvragers te melden dat ik een documentaireserie aan het maken was en dat iedereen contact met mij mocht opnemen om samen onderzoek te doen.

Zo stroomde mijn mailbox vanaf 2019 vol met ‘kleine’ verhalen over oorlogs- en familiegeschiedenissen die soms heel intrigerend waren. Historici, boekenschrijvers en pamflettisten liet ik voorbijgaan. Ik zocht mensen die uit persoonlijke motieven een onderzoek deden in het archief. En zo kwam ik uiteindelijk bij mensen uit met bijzondere en herkenbare verhalen vol dilemma’s. Eén verhaal ontstond heel spontaan toen mijn buurvrouw me vertelde dat ze iemand kende die na de oorlog ter dood was veroordeeld en nog altijd in Spanje leefde. Via diens dossier in het CABR kwam ik op een pijnlijk verhaal over verzet, verraad en vervolging.

Het archief herbergt zeker niet de waarheid. De 425.000 verdachten en miljoenen getuigen zullen veel feiten hebben verzwegen of verdraaid. Dus het leek me geen goed idee om een poging te ondernemen om de geschiedenis van bezet Nederland op onderdelen te herschrijven. In de studiezaal van het archief zag ik de openliggende zenuwen bij nabestaanden van goed en fout Nederland. Dat is het thema van de serie geworden. Hoe dreunt die oorlog door in levens van mensen, zelfs als ze de oorlog niet hebben meegemaakt?

Uiteindelijk heb ik het verhaal klein gekregen. Ook door zelf als tv-maker klein te opereren. Ik deed camera, geluid en belichting allemaal zelf, zodat de mensen niet geïntimideerd raakten door een tv-ploeg. In het archief vergaten ze mijn camera en bij het filmen in de buitenwereld was ik natuurlijk zichtbaar maar kennelijk ontspannen genoeg om menig familiegeheim te kunnen vastleggen. 

De eerste aflevering gaat over een geheim dat een verzetsgroep levenslang heeft weten stil te houden. Als mijn hoofdpersoon na zo’n vier jaar doordringt tot de kern van het dorpsgeheim zie je wat het zwijgen over de oorlog allemaal heeft aangericht. Die oorlog blijkt niet opgehouden in 1945. De cultuur van het zwijgen heeft veel schade aangericht.

De oorlogsarchieven gaan met enige vertraging ergens later dit jaar open voor iedereen. Het documentaire drieluik is door de NOS gemaakt om Nederland kennis te laten maken met dit Archief Bijzondere Rechtspleging.