“In elk archief zit slechts een deel van de waarheid.” Mijke van Wijk werd in haar onderzoek constant op het verkeerde been gezet

De eerste keer dat ik zijn volledige naam tegenkwam was in een verslag van de Britse geheime dienst. Mijn oud-tante Jos Gemmeke was in 1944 aangekomen in Engeland en werd stevig ondervraagd. Zij, een jonge vrouw uit het Haagse verzet, was directe familie van de beruchte Waffen-SS-er Matthieu Gemmeke. Hoe zat dit precies?

Ik kende deze man alleen als oom Matje, als potloodtekening in een bruine kroeg in Maastricht. Daar hangt zijn portretje in een rij tekeningen van andere stamgasten van lang geleden.

Over oom Matje ging het verhaal rond dat hij fout was in de oorlog, maar niemand wist details en ik hield het voor het zoveelste familieverhaal. Totdat ik zijn naam tegenkwam in de ondervraging van Jos.

Ik heb jaren geleden een serie gemaakt over haar: een verzetsstrijder die als enige burgervrouw een militaire Willemsorde heeft gekregen. Omdat ze in Engeland was opgeleid tot geheim agent, lag er een dik dossier in London over haar dat openbaar werd na haar dood. Hieruit bleek dat haar oorlogstijd niet helemaal is gelopen zoals ze naderhand vertelde in interviews.

Jos heb ik zelf kunnen interviewen en van haar ligt veel materiaal in Beeld en Geluid. Maar van Matje had ik níets. Ik ben radiomaker, ik denk in geluid. Van Matje is geen geluid. Wel veel papier. Omdat hij na de oorlog berecht is, ligt in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) in Den Haag zijn rechtbankdossier.

Dat was natuurlijk goud, hoewel onderzoek doen in het CABR lastig is. Meer dan 60 getuigen kwamen aan het woord in zijn zaak. Maar wie zegt wat en waarom? Ik werd constant op het verkeerde been gezet, het perspectief op mijn oom verschoof continu in de dagen dat ik die blauwe mappen door ploeterde.

In de discussie over het online zetten van de CABR-dossiers hoorde je steeds als bezwaar dat je dan ‘met één druk op de knop kan zien of iemand fout was.’ Nou, niets van dat al. Die dossiers zijn taai en veel en als je een paar pagina’s niet goed leest, kan je cruciale informatie missen. Zoals de getuigenis van een Joodse man die vertelde dat oom Matje zijn familie van transport had gered.

In elk archief zit slechts een deel van de waarheid. Ik heb doorgezocht in buitenlandse archieven. In Berlijn en Londen maakte ik twee klappers: oom Matje bleek ontslagen te zijn bij de Sicherheitsdienst, las ik in het enige Duitse formuliertje dat nog over hem te vinden was.

Het moeilijkste was mijn oom tot leven wekken. Simon Heijmans begeleidde me met de dramaturgie en zei na een paar maanden: je moet geen audioscenes fabriceren en er met de haren bijslepen. Ga schrijven en vertellen. Topadvies.