nvj corona

— dinsdag 25 februari 2020, 15:34 | 0 reacties, praat mee

Hoe kalm kun je over paniek berichten? Frits van Exter geeft raad

© Paul Ryding

Hoe ga je als journalist om met de vele tegenstrijdigheden bij de berichtgeving over een dreigende pandemie? Het helpt als je meldt wat je niet weet.

Als het er nog niet is, komt het binnenkort: kritiek op de berichtgeving over de verspreiding van het coronavirus CODV-19. Wij kennen de commentaren na vorige pandemische dreigingen. Er was te veel, te weinig of verkeerde aandacht. Sommige deskundigen kregen te veel spreektijd, andere te weinig. De autoriteiten werden te veel of te weinig gewantrouwd, waardoor burgers geheel ten onrechte gerust of ongerust zijn gesteld. Er is te vroeg of te laat alarm geslagen. En natuurlijk hebben de sociale media vooral nepnieuws verspreid waardoor we nu allemaal denken dat ze in China graag rauwe vleermuizen eten.

Die kritieken moeten er natuurlijk ook weer komen – dat is alleen maar goed voor de zelfreflectie. Maar je zou hopen dat mediadeskundigen meer recht weten te doen aan de schier onoverbrugbare tegenstellingen bij de berichtgeving over het virus. Ik heb het nooit gedaan, maar ik denk dat je nog beter met een blinddoek om verslag kunt doen in een voetbalstadion waar vijf wedstrijden tegelijk worden gespeeld en iedereen door elkaar heen schreeuwt.

Bij COVD-19 gaat het niet alleen om het bijhouden van de stand – hoeveel mensen ziek, hoeveel gestorven – maar vooral om de vraag of ‘wij’ er in slagen het virus in te dammen, buiten onze deuren te houden en wat daar dan weer de effecten van zijn. Het is tegelijkertijd onzichtbaar en alomtegenwoordig. En er staat wat op het spel, alleen weten we niet wat precies.

Van een journalist wordt verwacht dat hij zich bewust is van zijn verantwoordelijkheid geen paniek te zaaien door evenwicht te bewaren en te doseren. Maar wat betekent dat als de verontrustende berichten zich wekenlang aaneenrijgen? Een dreigende pandemie heeft gevolgen voor zowat alles in de wereld: van de beurskoersen tot het carnaval. Moet je daar dan niet of veel minder over berichten? En om het nog lastiger te maken: hoe versla je paniek zonder het erger te maken?

Er zijn meer dilemma’s. Voor betrouwbare informatie in pandemische tijden verwijst iedereen naar nationale en internationale instellingen als de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), maar van de journalist wordt ook verwacht dat hij de autoriteiten kritisch volgt en onafhankelijke bronnen aanboort. Met het risico dat hem verweten wordt dat hij daarmee verwarring zaait en het vertrouwen in instituties, die ons moeten beschermen, ondermijnt.

Gezegend zijn redacties met wetenschapsredacteuren, omdat zij op de werkvloer het nuchtere tegenwicht kunnen bieden. Hun relativeringen (er sterven meer mensen bij een gewoon wintergriepje) zijn welkom, maar ook zij hebben rekening te houden met de belangrijkste eigenschap van een bedreiging: je weet niet wat er gaat gebeuren.

Dick Thompson, oud-journalist en -voorlichter van de WHO, waarschuwt wetenschappers en journalisten het publiek niet te onderschatten. Zij raken niet zo snel in paniek, maar zij nemen ook geen genoegen met sussende wiegeliedjes. Ze hebben het recht op de feiten, inclusief het feit dat er op veel vragen (nog) geen antwoord is. ‘Wees zo transparant mogelijk.’ En meld dus ook wat je niet weet.

In 2009 was viroloog Ab Osterhaus alom in de media om de noodklok over de Mexicaanse griep te luiden. Uiteindelijk doofde de epidemie weer uit en stierven er zo’n zestig Nederlanders - inderdaad, minder dan bij een gewoon wintergriepje. De minister van Volksgezondheid wist zich geen raad met de 34 miljoen vaccins, die hij inderhaast had gekocht. Ook daarna verschenen de kritische commentaren. De media hadden zich weer eens laten meeslepen door verontrustende verhalen van mensen als Osterhaus en zich schuldig gemaakt aan alarmerende berichtgeving, concludeerden onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam.

In een niet minder kritische terugblik op televisie, beaamde Osterhaus nuchter dat het achteraf allemaal was meegevallen, maar ‘dat kun je van tevoren nooit zeggen’. En dat is precies het punt.

Frits van Exter is voorzitter van de Raad voor de Journalistiek, maar heeft geen stem bij de beoordeling van klachten. Hij verwoordt slechts zijn eigen mening.

Tips bij een dreigende pandemie

- Verwijs altijd prominent naar de beste antwoorden op de belangrijkste vragen, die je publiek op enig moment kan stellen. Wees niet bang voor ‘oud nieuws’.
- Raadpleeg meerdere bronnen, maar laat niet de ene dag een deskundige zeggen dat het allemaal wel meevalt, om dat de volgende dag te laten weerspreken door een ander.
- Maak ook duidelijk waarin je deskundigen deskundig zijn. Iemand kan van alles van een virus weten, maar weinig van de bestrijding van een pandemie.
- Op een redactie: deel de meest cruciale informatie dagelijks met elkaar om verwarring in je berichtgeving te voorkomen.
- Er zijn talloze invalshoeken te bedenken bij een dreigende pandemie. Doe ze niet allemaal tegelijk.
- Een liveblog is geen goed idee als het niet meer dan een slecht gesorteerde stroom van allerhande berichten is waar niemand wijzer van wordt.
- En aarzel dus niet je publiek duidelijk te maken wat je niet weet.

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl
020-30 39 750

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur, 020-30 39 751

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur, 020-30 39 752

Linda Nab
Redacteur, 020-30 39 758

Lars Pasveer
Redacteur, 020-30 39 755

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur, 020-30 39 757

Anneke de Bruin
Vormgever, 020-30 39 753

Marc Willemsen
Webontwikkelaar, 020-30 39 754

Vacatures & advertenties

Karen Bais
020-30 39 756

Sofia van Wijk
020-30 39 711

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.