website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

Gerbert van der Aa: ‘Of ik ooit nog terug kan naar Marokko is zeer de vraag’

Gerbert van der Aa — Geplaatst op vrijdag 22 februari 2019, 11:00

© Tim Bilman

Persoonlijk In vrijwel alle Noord- en West-Afrikaanse landen die Gerbert van der Aa de afgelopen 25 jaar als freelancer bezocht is het ingewikkeld werken. Maar nu is hij Marokko uitgezet. Voor Villamedia schrijft hij zelf het verhaal over zijn deportatie. ‘Achteraf bezien was ik misschien iets te naïef over de mogelijke gevaren.’

Een zwarte Mercedes, met een man in een blauw trainingspak achter het stuur, rijdt het bedrijfsterrein op. Ik ben op bezoek bij Alpha Poissons, een grote garnalenpeller in de Marokkaanse stad Berkane, en wil net afscheid nemen. ‘Dat is de geheime dienst’, zegt Omar, de Marokkaans-Nederlandse eigenaar van Alpha Poissons. ‘Die doen bijna altijd moeilijk als ik buitenlanders op bezoek heb.’ Omar, die ik ken van een bezoek drie jaar terug, stelt me gerust.’ Maak je geen zorgen. Het komt vast goed. Ze willen alleen maar wat vragen stellen.’

Helaas pakt het heel anders uit. Binnen enkele minuten arriveren er nog meer dure auto’s, met agenten in burger en agenten in uniform. Ik word gesommeerd Berkane direct te verlaten en naar de stad Nador te reizen. Daar ordonneert een hoge politiefunctionaris me te vertrekken naar de Spaanse enclave Melilla, met de belofte dat ik twee dagen later Marokko weer in mag voor mijn vlucht terug naar Nederland. Die belofte blijkt een wassen neus. Op 17 februari krijg ik op de grens in Beni Enzar te horen dat ik ‘refoulé’ (gedeporteerd) ben, omdat ik illegaal als journalist in het land zou zijn.

Rondom Melilla, hemelsbreed slechts 10 kilometer van Nador, staan hoge hekken met veel vlijmscherp prikkeldraad en uitkijkposten. Het verhaal over de migranten die proberen deze barrière illegaal te passeren, was een van de onderwerpen waarnaar ik onderzoek deed in Marokko. Door steeds scherpere beveiliging zit de grens tussen Melilla en Marokko tegenwoordig vrijwel potdicht, niemand komt er nog ongezien doorheen. Slenterend over straat besef ik dat deze grens nu ook voor mij een onneembare barrière is geworden, maar dan in omgekeerde richting.

Mijn uitzetting uit Marokko verliep vreedzaam. Er kwamen geen geweld en handboeien aan te pas. Sinds ik in 1995 begon met mijn werk als freelance journalist in met name Noord-  en West-Afrika hield ik vrijwel altijd rekening met deportatie, maar dit is de eerst keer dat het echt gebeurt. In vrijwel alle landen die ik bezoek is het ingewikkeld werken. Persvrijheid, zoals in Europa, bestaat bijna nergens. Meestal zijn allerlei vergunningen en accreditaties verplicht. Maar als je die aanvraagt, krijg je ze vaak niet. In de praktijk ben ik voortdurend aan het schipperen. Zonder vergunning werken is vaak de enige optie.

Elk land heeft andere regels. In Mali is het eenvoudig om als buitenlandse journalist een perskaart te krijgen. Je gaat ’s ochtend naar het ministerie van Informatie, levert een brief in van je werkgever en een kopie van je paspoort, en ’s middags ligt de accreditatie klaar. Ook in Nigeria, vroeger berucht om zijn strenge repressie, is de accreditatie tegenwoordig snel geregeld.

In de meeste andere landen is het aanzienlijk minder eenvoudig. Als journalist raak je al snel verzeild in ellenlange ondoorzichtige procedures, die soms jaren kunnen duren. Vaak krijg ik gewoon helemaal geen reactie op mijn aanvraag, ook niet na tientallen keren bellen of mailen.

De meeste landen die ik bezoek zijn journalisten liever kwijt dan rijk. Hooguit ben je welkom op een persreis, georganiseerd door een PR bureau.

Om in die landen toch te kunnen werken, ga ik geregeld undercover op pad. Op die manier bezocht ik onder meer Libië tijdens de dictatuur van Khaddafi en reisde ik door de regio Darfur in Soedan. Ik ken de gevaren, maar omdat ik als schrijvend journalist geen opvallende camera bij me heb, kan ik als toerist vaak betrekkelijk vrij rondreizen. Mensen die ik vertrouw laat ik mijn ware beroep weten, tegenover anderen verklaar ik – ook naar waarheid – dat ik historicus ben en boeken schrijf.

Maar goed, terug naar Marokko. De afgelopen weken, zowel voor als na mijn uitzetting, had ik meerdere keren contact met Sjoukje Rietbroek, voormalig correspondent van de NOS in Marokko. ‘Vier jaar lang was ik bang om te worden uitgezet’, vertelde ze. ‘Constant vroeg ik me af: wie leest en luistert er mee, wanneer overschrijd ik een grens en wat zijn dan de consequenties?’ De perskaart die ze had aangevraagd, kwam maar niet binnen. ‘Telkens ontbrak er volgens het ministerie een document.’ Uiteindelijk kreeg Rietbroek wel haar accreditatie, maar na een jaar werd die niet verlengd. De huidige NOS correspondent Willemijn de Koning wacht nu ook al twee maanden op verlenging van haar perskaart.

Voor mij als bezoekend journalist is het sowieso vrijwel onmogelijk om legaal in Marokko te werken. Buitenlandse verslaggevers kunnen alleen een accreditatie krijgen als ze er wonen. Journalisten die, zoals ik, alleen af en toe een paar weken op bezoek komen, wordt zo’n vergunning standaard geweigerd. Toch kon ik jarenlang redelijk vrij mijn gang gaan, zolang ik maar niet te veel onderzoek deed naar gevoelige onderwerpen. Tot die categorie behoren onder meer: de opstand in de Rif, de bezette Westelijke Sahara, de bijna absolute macht van de koning, mensensmokkel.

Undercover werken is in Marokko vrijwel onmogelijk. Voor de geheime dienst blijft weinig verborgen. Ik bezocht Marokko sinds 1995 zeker dertig keer. Op de grens rolde altijd een uitgebreid dossier uit de computer als de douane mijn paspoortgegevens intikte. Ze wisten precies waar ik tijdens vorige reizen geweest was, en wat de nummers van mijn oude paspoorten waren. Ik vermoed dat ik voortdurend in de gaten werd gehouden, hoewel ik daar zelden iets van merkte. Informanten in burger zijn overal. Ik ken weinig landen met zo’n goed georganiseerd veiligheidsapparaat.

Toch ontwikkelde ik in de loop van de jaren respect voor Marokko. Want een effectief veiligheidsapparaat heeft ook positieve kanten, helemaal in deze tijd van terreur en aanslagen. Juist daardoor lukt het islamitische terroristen bijna nooit om toe te slaan in Marokko. Ander positief punt is de gestage economische groei van zo’n 4 procent. Hoewel de armoede nog steeds groot is, zag ik bij elk bezoek de welvaart toenemen. Ook de democratie kreeg vastere vorm. De geheime dienst trad steeds minder streng op. Mede daardoor ging de Arabische Lente betrekkelijk rustig aan Marokko voorbij.

De ommekeer kwam zo’n drie jaar geleden. Activisten die in het Rifgebergte demonstreerden tegen corruptie en achterstelling kregen lange gevangenisstraffen. De mensensmokkel neemt toe. Nu het hek rond Melilla een effectieve barrière vormt, nemen migranten de boot rechtstreeks naar het Spaanse vasteland. Volgens lokale activisten verdienen hoge Marokkaanse functionarissen veel geld aan deze smokkel door een oogje dicht te knijpen. Meerdere journalisten zijn recent uitgezet. De lijst bevat onder meer verslaggevers van het Spaanse Correo Diplomatico, de Britse Guardian en France Inter.

De Marokkaanse repressie is natuurlijk niet uniek. Overal ter wereld staat de persvrijheid onder druk. Al geruime tijd vraag ik me af welke rol Facebook en Google spelen bij de toegenomen belemmeringen die ik als journalist ervaar. Verkopen deze bedrijven bijvoorbeeld informatie over mij aan geheime diensten in landen als Marokko of Saudi Arabië? Of geven ze die informatie desgevraagd misschien gewoon gratis, omdat deze techbedrijven anders, net als ik, de kans lopen het land te worden uitgezet?

Informatie die veiligheidsdiensten in Nederland alleen kunnen vergaren via een gerechtelijk bevel, hebben veel mensen al zonder het te weten vrij ter beschikking gesteld aan Google of Facebook. WhatsApp zegt berichten te versleutelen, maar zou het echt zo zijn dat het bedrijf ze niet kan ontcijferen als ze dat echt wil? Zover ik weet is er geen enkel onafhankelijk onderzoek dat echt duidelijkheid verschaft over de samenwerking tussen techgiganten en regeringen van ‘rough states’.

Ben ik dom geweest om ondanks al deze belemmeringen toch naar Marokko te gaan? Ik weet het niet. Achteraf bezien was ik misschien iets te naïef over de mogelijke gevaren. Van de andere kant: journalistieke zelfcensuur is precies wat de Marokkaanse overheid wil. Als bezoekend verslaggever heb ik minder te verliezen dan een vaste correspondent.

Of ik ooit nog terug kan naar Marokko is zeer de vraag. De Nederlandse consul in Nador beweert dat ik over drie maanden het land weer in mag, omdat ik zonder gerechtelijk bevel zou zijn uitgezet. Maar anderen bronnen betwijfelen dat. Collega Rik Goverde van het AD, die in 2015 werd uitgezet, kreeg nooit antwoord op vragen aan de overheid over een mogelijke terugkeer. Toen hij vorig jaar de proef op de som nam en een vlucht naar Marokko boekte, werd hij aan de grens direct teruggestuurd.

‘De Marokkaanse veiligheidsdienst werkt autonoom en laat zich niet aansturen door Justitie of andere organen’, aldus een van mijn best ingevoerde bronnen. De kans is volgens hem klein dat de aantekening bij mijn naam uit het dossier van de geheime dienst verdwijnt, omdat die alleen instructies opvolgt van de koning en een aantal van zijn vertrouwelingen. ‘Als je in de toekomst naar Marokko reist is ondervraging het minste dat je kan overkomen, en weigering tot toelating een waarschijnlijkheid.’

Gerbert van der Aa (Esch, 1968) is historicus en journalist, gespecialiseerd in Noord- en West-Afrika. Als reizend freelance correspondent schrijft hij met name voor Elsevier Weekblad. Ook werkt hij geregeld voor NRC, Wordt Vervolgd, Columbus Travel en NPO Radio 1. Van der Aa publiceerde vier boeken: over Nigeria, Soedan, Libië en de Toearegs. Hij werd twee keer genomineerd voor de Bob den Uyl Prijs voor reisliteratuur.

Nog geen reacties

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

Villamedia Sluiten

Inloggen

Registreren

Vul onderstaande gegevens in voor exclusieve toegang voor NVJ-leden.