website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

Genomineerd voor Journalist van het Jaar: Jet Schouten en Joop Bouma

Linda Nab — Geplaatst op dinsdag 22 januari 2019, 11:00

© Duco de Vries

Interview Wie wordt Journalist van het Jaar 2018? Dat maken we op 14 februari bekend tijdens een bijeenkomst in Beeld en Geluid. Deze week stellen de genomineerden zich voor. Vandaag: Joop Bouma (Trouw) en Jet Schouten (Radar). Dit gelegenheidsduo veroorzaakte wereldwijd opschudding met hun ‘Implant Files’. Een groot internationaal onderzoek in samenwerking met onderzoekscollectief ICIJ dat aantoont dat controle op medische hulpmiddelen op zijn zachtst gezegd gebrekkig is. ‘Het verwoest mensenlevens.’

Waar hebben jullie precies gelopen?, vraagt de fotograaf, die een beeld wil schieten dat de werkelijkheid het meeste recht doet. Onderzoeksjournalisten Jet Schouten (38) van Radar, en Joop Bouma (64) van Trouw turen over het verlaten landschap. Enkel een ruiter te paard passeert. Waar hebben ze niet gelopen? Dat was een betere vraag geweest. Hier, op de Hilversumse hei, waar de opkomende zon zich – tot chagrijn van de fotograaf – nog achter de bewolking verschuilt, liep het duo twee jaar geleden uren aaneen, en plantten ze, de kilometers aan elkaar rijgend, het zaadje voor The Implant Files, een grootschalig internationaal onderzoek naar de medische hulpmiddelen-industrie.

Met die industrie blijkt van alles mis. Afgelopen november stonden media wereldwijd bol van het nieuws dat implantaten als pacemakers, borstimplantaten en kunstheupen, die artsen met het grootste gemak in uw of mijn lijf implanteren, ernstige bijwerkingen kunnen hebben. Informatie die onopgemerkt blijft door ontoereikend toezicht door en slechte communicatie tussen overheden. Het was de grande finale van het onderzoek waar Schouten en Bouma de afgelopen twee jaar ‘monsterlijke werkweken’ voor maakten, in samenwerking met het internationale consortium van onderzoeksjournalisten, ICIJ. Ruim 250 journalisten, werkzaam voor 59 media in 36 landen, deden mee.

Het begon vier jaar geleden allemaal met een mandarijnennetje. Schouten slaagde er voor Radar in om het netje uit de supermarkt aan de industrie te presenteren als bekkenbodemmatje – een implantaat voor vrouwen met een verzakte bekkenbodem - en toonde daar toen al mee aan dat er wat schort aan de controle op implantaten. Ze won er De Loep voor, samen met Radar-collega Linda Stoltenberg.

Schouten: ‘Joop, die al vaker met Radar had samengewerkt, stuurde me een mailtje dat hij het leuk voor me vond.’

Bouma: ‘En verdiend!’

Schouten: ‘Joop stelde voor om een keer te gaan wandelen. Dat leek me een goed idee. Dan konden we samen eens doorpraten over implantaten.’

Bouma: ‘Toen ik een boek schreef over de farmaceutische industrie, zei een inspecteur van de inspectie nota bene, dat ik eens in de medische hulpmiddelen moest duiken omdat daar veel meer aan de hand zou zijn dan in de farmaceutische industrie. Daarom sloeg ik zo aan op het mandarijnennetje. Daarmee werd voor de eerste keer heel grondig en nauwgezet blootgelegd dat het helemaal mis is met die medische hulpmiddelen in Nederland en Europa.’

Schouten: ‘Al wandelend over de hei kwam het idee om het veel grootser aan te pakken. Want het is een internationaal probleem. Toen ik bij Radar publiceerde over bekkenbodemmatjes, kreeg ik niet alleen reacties van vrouwen uit Nederland, maar van over de hele wereld.’

Het toeval wilde dat Bouma een week later met leden van ICIJ in in Londen was voor een vergadering over de Panama Papers. ’s Avonds aan de bar vertelde hij directeur Gerard Ryle onder een biertje over het plannetje dat hij met Schouten had gesmeed. Langer dan vijf minuten duurde het gesprek niet. ‘Gerard zei meteen: “Dat moeten we doen. Want dit gaat over mensen. Dit gaat over jou en mij.” Iedereen kent wel iemand met een kunstknie, stent of contactlens.’

Het duurde even voordat jullie daadwerkelijk van start konden gaan. Er ging wel een jaar aan vooraf.
Schouten: ‘Het project werd in verschillende fases goedgekeurd. We hebben eerst een proefballonnetje opgelaten met zes journalisten, om te kijken of en hoe we konden aantonen dat het wereldwijd een structureel probleem is. Want dan wordt het voor ICIJ interessant. Dat was moeilijk, omdat er veel informatie over incidenten bij de overheid achter de schermen blijft hangen. Dat is eigenlijk de voornaamste reden dat het zo lang heeft geduurd.’

Heeft het jullie verbaasd hoe dicht de deuren bleven in dit dossier?
Bouma: ‘Ja. Ik heb veel gewobt over de tabaksindustrie en de farmaceutische industrie, maar zoveel tegenwerking als nu heb ik nooit eerder ervaren. Naar ons gevoel is er ook echt getraineerd.
We hebben een wet waarin de openbaarheid is geregeld, maar in dit geval is het de praktijk dat de industrie bepaalt wat er wordt vrijgegeven. Die zet de overheid gewoon onder druk. Daar hebben we een pijnlijk voorbeeld van. In een beslissing over een van onze wob-verzoeken, heeft de overheid openlijk laten weten dat ze ons de informatie niet verstrekken, omdat het waarschijnlijk is dat ze als gevolg daarvan geen informatie meer krijgen van de fabrikanten. Informatie die ze nodig hebben om toezicht te houden. Dat is natuurlijk absurd.’

Schouten: ‘Terwijl patiënten gewoon recht hebben op informatie over hun implantaat. Als je een nieuwe auto koopt, wil je ook weten of die rijdt en remt. Implantaten worden in Europa net als auto’s gereguleerd als “product”. Maar patiënten kunnen vervolgens bijna niets vinden over de veiligheid ervan. ’

Maakt het wat betreft openheid nog uit waar ter wereld je die informatie opvraagt?
Schouten: ‘Het is nergens gemakkelijk maar in Nederland is het bijzonder moeilijk.’

Bouma: ‘In Noorwegen of Zweden kregen we soms binnen twee weken antwoord.’

Schouten: ‘Een totaal andere wereld. In die landen ga je naar de website van de overheid, stop je je verzoeken in een digitaal karretje en krijg je een e-mail met: “sorry, het duurt twee weken voordat je het krijgt”. Dat je denkt: wauw twee weken! Wij zijn in Nederland al twee jaar bezig om diezelfde informatie op te vragen, en we hebben nog niet de helft gehad.’

Bouma: ‘Toen we de wob-verzoeken indienden hebben we nooit onze deadline genoemd. Expres niet, omdat we wisten: als ze dat weten, gaan ze vertragen. De deadline lag ongeveer twee jaar na het indienen van de verzoeken. Ze hadden zoveel tijd dat we dachten: wat er ook gebeurt, met de wob zitten we goed. Niet dus.’

Toch was er genoeg om een jaar later definitief van start te gaan, in 36 landen, met 250 journalisten. Hoe was dat moment?
Schouten: ‘De aftrap was in Washington, waar ik een presentatie heb gegeven voor een zaal vol journalisten. Ik weet nog dat ik op het podium stond en dacht: jeetje, wat zijn dit veel mensen.

Bouma: ‘Ik geloof dat het een journalist uit België was die later schreef dat er echt iets gebeurde in de zaal. Dat de ogen gingen glinsteren en mensen dachten: verdomme, dit is een verhaal waar we in moeten duiken. Daar in Washington is een vonk overgesprongen.’

Maar dan: hoe krijg je 250 journalisten op één lijn?
Bouma: ‘Ingewikkeld. Neem alleen het feit dat de deadline moest worden bepaald, aan het einde van die bijeenkomst. Dan zit je daar met NBC, AP, Amerikaanse kranten, The Guardian, BBC. Iedereen zit er.’

Schouten: ‘Azië lag dwars, want daar hadden ze allemaal feestdagen in november. En Amerika. Alles met iedereen afstemmen was verschrikkelijk lastig. Het laat zich nog het beste vergelijken met een spelletje Risk.’

Bouma: ‘Jet heeft hier echt een megaklus aan gehad. Zij moest niet alleen een tv-programma maken, maar was ook de vraagbaak voor 250 journalisten.’
Schouten: ‘Elke dag werd ik gebeld.’

Bouma: ‘En ook ’s nachts.’

Schouten: ‘Vanwege de tijdzones.’

Bouma: ‘Ze zal het zelf niet zeggen hoor, maar Jet heeft voor een belangrijk deel het onderzoek gedragen. Omdat ze er zoveel vanaf weet, en er al zo lang in zit. De Implant Files ís Jet Schouten. Ze heeft monsterlijke werkweken gemaakt in die tijd. Bleef altijd vriendelijk. We hebben het er in de auto hiernaartoe nog over gehad. Dat ze echt ziek is geweest na dit project. Fysiek gewoon helemaal op.’

Schouten, bedrukt: ‘Ja, ja.’

Heb je het achteraf gezien niet een beetje te gek ­gemaakt?
Schouten, weifelend: ‘Nou ja. Weet je; het moet gebeuren. Dus je gaat door. Ik zag een groot, heel tastbaar probleem, dat overal speelt. Ik wilde dat gewoon heel graag aanpakken. Ook voor de patiënten. Want echt, het verwoest levens. Ik ken vrouwen in Nederland die zelfmoord hebben gepleegd omdat ze nergens terecht konden met hun klachten; geen arts konden vinden die ze wilde helpen. Carrières lopen spaak. Huwelijken gaan kapot. Ik heb zoveel mailtjes gekregen van patiënten die zich nu eindelijk gehoord voelen. Die mailen dat ze huilend naar de uitzending hebben gekeken. Ze schreven me: “Nu weet ik dat het echt een probleem is, en niet alleen dat van mij.”’

Bouma: ‘Je moet een beetje gestoord zijn om dit werk te kunnen doen. Deze vorm van journalistiek. Je krijgt niets op een presenteerblaadje. Je moet alles zelf bevechten en binnenhalen. Je moet heel erg gemotiveerd zijn om ermee door te gaan. Niet iedereen vindt dat leuk, kan dat of heeft er zin in. Ik heb bij de krant gelukkig veel hulp gehad van Martijn Roessingh en Marco Visser. Dit soort journalistieke klussen is niets voor de 9 tot 5 journalist. Want het gaat altijd door, het stopt nooit. Eigenlijk heel…’

Schouten: ‘Ongezond. Maar het is het wél waard. Want het moet echt anders.’ Ze slaat met haar vuist in haar hand. ‘Het kán gewoon niet langer zo bestaan.’

Daags nadat de bevindingen van jullie onderzoek werden gepubliceerd, reageerde minister Bruno Bruins van Medische Zorg. Hij beloofde beterschap. Zijn jullie daarvan onder de indruk?
Bouma, resoluut: ‘Nee.’
‘Hij heeft een hele lange brief geschreven aan de Tweede Kamer naar aanleiding van onze publicaties. En wat erin staat is allemaal oud nieuws. Er gebeurt in Nederland beleidsmatig weinig. Heb jij er nieuwe dingen in gezien Jet?’

Schouten: ‘Nee. En je hebt het wel over leven en dood. Dat is heel wezenlijk. De inspectie, de minister: ik vraag me af of ze dat beseffen.’

Jullie hebben met ICIJ een internationale database gebouwd waarin alle veiligheidswaarschuwingen staan die jullie over implantaten hebben gevonden. Jullie dachten: als overheden het niet doen, doen wij het zelf wel?
Schouten: ‘Waarom zouden we alle informatie die we in handen hebben gekregen, voor onszelf houden? Het is relevante informatie, openbaar bovendien. Inmiddels zitten er acht miljoen documenten in de database. Dus als er iets bekend is over een implantaat dat jij gaat krijgen, kun je het nu op één plek vinden en er in ieder geval je arts mee confronteren.’

‘Maar we hebben de databank niet alleen gebouwd voor patiënten. Het is ook een signaal naar overheden dat ze transparanter moeten zijn. We hopen dat het als drukmiddel werkt: als België, Denemarken en Zweden – de best practices in dit geval – wel documenten vrijgeven, waarom wij dan niet? Dat is gek.’

Vinden jullie dat het onderzoek voldoende heeft opgeleverd?
Bouma: ‘Het heeft opgeleverd dat wereldwijd het onderwerp medische hulpmiddelen op de agenda staat. Dat is winst. Vooral in het buitenland heeft het veel impact gehad en zaken in beweging gebracht. In Frankrijk bijvoorbeeld.’

Schouten: ‘De Franse minister heeft bepaalde borst­implantaten van de markt gehaald, omdat er geen onderzoeken zijn die aantonen dat het product veilig is. Zij heeft dus het voorzorgsprincipe gehanteerd. Dat is een hele grote stap. De Fransen hebben in het verleden natuurlijk de affaire gehad met de PIP-borstimplantaten, dus ze zijn daar wat voortvarender. Maar je ziet nu dat meer overheden ongerust worden.’

Bouma: ‘En dat allemaal omdat één journalist van Radar, in Nederland, bedacht dat het niet alleen om die mandarijnennetjes ging.’
Schouten: ‘Het is echt te danken aan de samenwerking. Met ICIJ, met Joop. En ook bij Radar werken we altijd in een team. Linda Stoltenberg deed verslaggeving en redacteur Tsui-Ying Leung hielp met het redactiewerk. Onze eindredacteuren en jurist waren ook nauw betrokken. Ik had dit nooit alleen kunnen doen.’

Schouten: ‘We hadden ook een goede tactiek voor interviews. Misschien moet jij dat even vertellen Joop.’

Bouma: ‘Ik denk dat we zo’n twintig interviews samen hebben gedaan. Dat waren soms moeilijke gesprekken met mensen van wie je wist: die gaan ons niet het achterste van hun tong laten zien. Fabrikanten. Beleidsmedewerkers. Dan begon ik meestal – ik kom kennelijk vriendelijk over. Jet zat er stil naast. In het begin dacht ik soms: waarom zegt ze nou niets? Maar als ik zo ongeveer klaar was met mijn vriendelijke vragen, kwam Jet met haar mitrailleurvuur en dan sloeg de stemming altijd om.’ Lachend: ‘Dan werd er even een vuile bom tot ontploffing gebracht.’

Dan serieus: ‘Eén en één is in dit geval drie. Je hebt zoveel meer opbrengst als je samenwerkt. Dat is ook het mooie aan ICIJ; dat je het met z’n allen kan doen. Het is de enige manier om goede onderzoeksjournalistiek te bedrijven. Onafwendbaar.’


Meer weten over The Implant Files? Kijk bij:
ICIJ 
Radar
Trouw
Doorzoek de International Medical Devices Database (IMDD)

Jet Schouten is onderzoeksjournalist bij televisieprogramma Radar van AVROTROS. Ze studeerde theologie en Hebreeuws, en begon haar journalistieke carrière in 2008 bij de Ikon. In 2011 maakte ze de overstap naar Radar, waar ze in 2015 De Loep kreeg voor de reportage ‘Mandarijnennetje als implantaat’.

Joop Bouma is sinds 1987 als onderzoeksjournalist verbonden aan Trouw. In 2001 sloot hij zich aan bij onderzoeksconsortium ICIJ, nu vooral bekend van de Panama – en Paradise Papers. Voor hij zich in de medische hulpmiddelen verdiepte, dook hij langdurig in onder meer de Nederlandse tabaksindustrie en de farmaceutische industrie.

Nog geen reacties

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

COP Bladenmaken

Villamedia Sluiten

Inloggen

Registreren

Vul onderstaande gegevens in voor exclusieve toegang voor NVJ-leden.