AI-expert en ethicus Ajuna Soerjadi: ‘Journalisten, ga niet mee in de hype en het doemdenken, maar schrijf over de realiteit’

Ajuna Soerjadi (25) studeerde filosofie en volgt vanuit die achtergrond de ontwikkelingen rondom artificiële intelligentie op de voet. Vijf jaar geleden richtte ze het Expertisecentrum Data-Ethiek op, een opleidingsinstituut waarbij overheidsorganisaties worden geholpen bij het verantwoord inzetten van AI.

Ethiek
Soerjadi benadrukt dat er een groot misverstand bestaat over de rol van ethici. ‘Een ethicus gaat niet vertellen wat wel en niet mag, maar begeleidt een ethische gespreksvoering’, legt ze uit. De wet kan bijvoorbeeld voorschrijven dat een technologie alleen gebruikt mag worden als het middel in verhouding staat tot het doel. ‘Maar wat dat betekent, moet je als mens invullen en daar kunnen ethici bij helpen.’

En juist op dat punt ziet ze het vaak misgaan. Zodra het over AI gaat, draait het gesprek vooral om efficiëntie of productiewinst. ‘Ik vraag altijd: naar wie gaat die efficiëntiewinst eigenlijk? We werken niet minder omdat AI ons werk veel efficiënter maakt en we krijgen ook niet dubbel betaald omdat we twee keer zoveel leveren.’ In de praktijk gebeurt dus het tegenovergestelde: de werkdruk gaat omhoog. ‘De winst gaat niet naar de individuele werk­nemers, maar naar de grote baas.’

Daarbij blijven belangrijke risico’s onbesproken. ‘Het gebruik van AI heeft keerzijden. Het kan de privacy schenden, bestaande ongelijkheid versterken of nieuwe vormen van uitsluiting creëren. Ethiek helpt om met elkaar een structureel gesprek te voeren.’

Volgens haar is het een groot probleem dat AI de echte wereld niet begrijpt. ‘AI-modellen zijn getraind op wat er op het internet te vinden is. Dat is geen afspiegeling van onze kennis. Het kan net zo goed komen van hele dubieuze websites of van sociale media, waar mensen simpelweg hun mening delen. De antwoorden zijn in feite een statistische voorspelling, want de resultaten die je krijgt zijn een verzameling van zinnen die de stem van de dominante meerderheid weerspiegelt. En dat is niet per definitie het antwoord dat je wil.’

Menselijkheid
Precies daarom vindt ze de mens onmisbaar. ‘Wat ik het mooiste vind aan onze samenleving is juist de diversiteit in denkbeelden, perspectieven en waarde­systemen. AI maakt daar één grote hoop van en geeft ons een “gemiddeld” antwoord waardoor alles wordt platgeslagen en die diversiteit verdwijnt. Daar zit de kracht van journalistiek.’

Uiteindelijk gaat blijken dat menselijke journalistiek veel waardevoller is

Steeds vaker ziet ze nieuwsberichten en ­video’s voorbijkomen die deels gegenereerd zijn door AI. ‘Ik kan mij voorstellen dat journalisten met behulp van AI-nieuwsberichten herformuleren of toegankelijker maken. Maar de waarde van journalistiek zit ‘m in het maken van keuzes: welke informatie deel je, welke laat je weg en hoe plaats je iets in de juiste context? Die menselijke afwegingen gaan verloren, want AI kan die niet maken.’

Toch is Soerjadi niet principieel tegen AI, want het gebruik heeft in haar ogen ook voordelen. ‘AI kan ook helpen om kwetsbare groepen mensen te helpen participeren in de samenleving. Bijvoorbeeld door mensen van wie de eerste taal niet Nederlands is, de mogelijkheid te bieden om met behulp van een chatbot vragen te stellen over een moeilijk te lezen document. Zodat het voor hen begrijpelijker wordt.’

Ook kan AI een goede sparringpartner zijn. ‘Uit onderzoek blijkt dat mensen in staat zijn beter na te denken over onderwerpen als ze brainstormen met ChatGPT. Tegelijkertijd bestaat er ook een risico dat je dieper wordt meegezogen in je eigen gedachtegoed omdat AI een echo chamber wordt. Daar moet je wel voor oppassen.’

Tekst loopt verder onder de foto (beeld: Ivo van der Bent)

AI hype
Wat zouden de voordelen zijn voor een journalist als hij AI gewoon helemaal uit zijn leven bant? ‘Je behoudt je cognitieve vaardigheden en bent niet afhankelijk van een tool waarvan je ook nog niet eens weet hoe die precies tot zijn antwoorden komt. Als filosoof vind ik het natuurlijk heel belangrijk om kritisch te blijven nadenken en te kunnen schrijven vanuit je eigen gedachtegoed.

Ik denk dat journalisten niets met AI hoeven te doen. Uiteindelijk gaat blijken dat menselijke journalistiek veel waardevoller is’, zegt ze. ‘Als ze het wel toepassen, hoop ik vooral dat ze zich ervan bewust zijn dat AI niet alleen maar een technisch systeem is, maar ook een socio-economisch systeem. Dat betekent dat het verstrengeld is met sociale context en dus geen neutraal middel is dat overal hetzelfde werkt. Mens, machine en maatschappij staan in continue wisselwerking met elkaar.’

Maar achterblijven in de journalistiek is geen optie. ‘Je wil de boot niet missen, dat snap ik. Maar AI gebruiken omdat je anders de boot mist vind ik de slechtste innovatievisie die je kunt hebben als journalist of organisatie. Innovatie kan alleen betekenisvol zijn als je weet waarom je dat wil. Je moet de vraagstelling omkeren, dus niet denken vanuit de AI-tool en hoe je die kunt inzetten. Maar vanuit wat je belangrijk vindt als organisatie, en hoe AI dat eventueel zou kunnen ondersteunen.’

Is AI het juiste middel of is er nog een andere oplossing?

Ze denkt dat journalisten en organisaties die te snel met AI aan de slag zijn gegaan erachter komen dat de mogelijkheden toch tegenvallen. ‘Als je echt betekenisvol wil zijn, moet je mens­gericht zijn. Als je te snel mee wil gaan met de AI-hype, kom je erachter dat het minder goed werkt dan je denkt.’

Ze doet daarom een oproep aan journalisten: ‘Ga niet mee in de hype en het doemdenken, maar schrijf over de realiteit.’ Ze meent dat het ontwikkelen en implementeren van AI-tools niet de taak van journalisten moet zijn. ‘Je hebt juist de kans om kritisch te zijn op de mythes die er over AI rondgaan.’

Marketingpraatjes
Big Tech doet net alsof er robots aankomen die de wereld gaan overnemen of dat AI alles gaat veranderen, zegt Soerjadi. ‘Journalisten kunnen dat debat nuanceren door te schrijven over de maatschappelijke en ethische uitdagingen in plaats van futuristische scenario’s die in mijn ogen vooral een marketingpraatje zijn.’

Een voorbeeld van een ethische uitdaging is de verborgen arbeid. ‘AI is erg afhankelijk van de uitbuiting van mensen.’ Daar zijn veel bedrijven helemaal niet eerlijk over, vertelt ze. ‘OpenAI, het Amerikaanse bedrijf achter ChatGPT, heeft werknemers die voor heel weinig geld en in slechte omstandigheden de data achter onze AI-systemen labelen en de content modereren. Die mensen zien de donkerste kanten van het internet, van onthoofdingen tot kindermisbruik, zodat wij het niet op onze feed hoeven zien. Ik denk dat het zou helpen als bedrijven daar transparanter over zouden zijn.’

Transparantie en macht
De Europese AI-verordening verplicht organisaties transparant te zijn, maar volgens Soerjadi gebeurt dit niet genoeg. ‘Transparantie wordt nu gezien als het vermelden dat een tekst geschreven is met behulp van AI. Maar transparantie rondom AI-systemen gaat verder. Als je als organisatie AI inzet ben je idealiter ook transparant over welke specifieke tool en trainingsdata gebruikt zijn en of auteurs en creators daar een eerlijke compensatie voor hebben gekregen.’

Ze pleit voor het gebruik van Europese alternatieven voor het ChatGPT, zoals Mistral of binnenkort GPT-NL. Amerikaanse bedrijven hoeven zich namelijk niet te houden aan de Europese AI-verordening. Soerjadi: ‘Hun winstoogmerk staat vaak haaks op waarden als privacy, autonomie en goede arbeidsomstandigheden.’
Bovendien krijgen Amerikaanse bedrijven steeds meer macht. ‘Ze oefenen invloed uit op de politiek en dat zet de democratie onder druk. Ook beschikken ze over een enorme hoeveelheid data.’

En daar zit een miljardenindustrie achter. ‘Als wij de controle verliezen over de data die overal rondzweven op het internet, dan gaat dat ten koste van dingen die wij wel belangrijk vinden, zoals onze privacy en onze autonomie. Daarnaast hoor ik steeds vaker mensen zeggen dat ze hun werk niet meer goed zouden kunnen doen zonder ChatGPT. Je ziet dat mensen heel snel heel afhankelijk zijn geworden van die tool.’

Daarom is het heel belangrijk om een goede afweging te maken of je AI wil gebruiken. ‘Stel jezelf eerst de vraag wat je belangrijk vindt en hoe je je werk zou willen verbeteren. Denk daarna pas na of AI je daarbij zou kunnen helpen. Is AI het juiste middel of is er een andere oplossing?’

LEES OOK
-Livestreamen als wapen tegen AI. Daniel Lippens vertelt hoe je dat aanpakt