Werkdruk onder jonge journalisten is hoog. ‘Voor freelancers is er geen begeleiding, geen arbo-arts waar je naartoe kan’

Als Freek afgelopen zomer op een gewone werkdag op de krant, vlak voor de deadline, een bericht krijgt dat hij een tekst moet corrigeren en daarover moet onderhandelen met auteur en hoofdredactie, breekt er iets in hem, zo kijkt hij er achteraf op terug. ‘Zo’n akkefietje levert altijd even gedoe op, maar dat gebeurt wel vaker. Maar toen ik die dag dat mailtje zag binnenkomen begon ik bijna hardop te gillen: “Néé, niet vandáág. Niet ook dít nog!”

Meteen daarna dacht ik: dit is niet normaal, hoe ik hierop reageer. Het is gewoon maar werk, dat zou ik niet zo hysterisch moeten ervaren.

Na dit incident heb ik direct tegen de hoofdredactie gezegd dat ik er snel een tijdje uit wilde om tot rust te komen. Die reageerde begripvol. Uiteindelijk ben ik er ruim twee maanden uit geweest. Maar eerlijk gezegd denk ik dat als ik in dienst was geweest en de Arbo-arts zich ermee had bemoeid, ik waarschijnlijk pas later aan het werk was gegaan. Mijn zelf gespaarde ziekteverzuimpotje was echter leeg. Ik kon niet heel veel langer wegblijven.

De signalen van mijn overspannenheid - ik denk niet dat ik een burnout had, daar ben je langer mee bezig - waren er eigenlijk al een half jaar eerder. Ik voelde me bek en bekaf. Ik was prikkelbaar en emotioneel - ook in werkcontext. Ik realiseerde me dat het niet normaal was wat ik allemaal doe. Ik werk bij een grote krant in een grote stad. Er zitten veel freelancers - zoals ik - met een soort van vaste aanstelling, hoe paradoxaal dat ook klinkt. Deze freelance bureau-, eind- en online redacteuren besteden veel van hun tijd op de redactie. Mensen die soms al jaren volledig meedraaien in de redactiecultuur, met alle bijbehorende verantwoordelijkheden. Bijna alle krantenredacties van deze uitgever zijn echt afhankelijk van die mensen.

Om ondernemer te blijven in de ogen van de belastingdienst - en om te kunnen leven - moet je er werk bij doen. Dus naast dat ik een aantal vaste dagen op de redactie zit, lever ik voor diezelfde krant ook losse artikelen aan - mijn belastingadviseur ging ervanuit dat de Belastingdienst dat goedkeurt - en doe ik er nog commercieel werk naast: ghostwriting, copywriting, van alles.

De tarieven in de journalistiek zijn zo laag dat je moet bijklussen als je af en toe een week vrij wilt nemen - zoals iemand die wel in dienst is - of een pensioen wil kunnen opbouwen. Anders red je het gewoon niet. Ik woon in een piepklein flatje dat 1600 euro per maand kost. Ik kan natuurlijk in Appelscha gaan wonen voor 800 euro, maar al mijn werk en vrienden zijn hier.

Ik ben na het incident op de redactie met mijn huisarts gaan praten omdat ik me fysiek zo klote voelde en ik zeker wilde weten dat er geen medische oorzaak was, wat gelukkig ook bleek. Op aanraden van mijn huisarts heb ik enkele gesprekken gevoerd met de praktijkonder­steuner. Maar als freelancer is er verder geen begeleiding, geen arbo-arts waar je naartoe kan.

Vanaf komend jaar ga ik mijn werkzaamheden heel anders inrichten. Want deze constructie is niet houdbaar. Als er binnen het bedrijf niet op hele korte termijn veranderingen mogelijk zijn dan ga ik het anders doen. Ik wil niet meer mee in die machine. Mijn arbeidsomstandig­heden zijn na mijn herstelperiode weliswaar iets verbeterd, maar er is geen structurele oplossing. De hoofdredactie ligt aan banden van de directie als het gaat om hoeveel fte’s ze mag aannemen.

Ik geloof wel dat er steeds meer bewustzijn op de redactie ontstaat dat dit systeem niet heel lang meer houdbaar is. Chefs die steeds bewuster worden dat hij aan Pietje beter niet kan vragen nóg een stuk te schrijven die week. Maar daar staat tegenover dat deze mensen met heel weinig middelen wel iedere keer meer en meer moeten produceren. Als leidinggevende zit je op een wipwap: er moet een bode uit en er moeten genoeg artikelen online staan, maar ondertussen kijk je naar je verslaggeverspoule en denk je: oei die zien er wel een beetje moe uit.

Ik neem de uitgever van mijn krant nu als voorbeeld, maar het is geen kruistocht. Ik ken veel collega’s bij omroepen en productiehuizen die met vergelijkbare verhalen komen. Er gaat gewoon te weinig productiegeld naar de media. Begrijp me goed, ik wil niet de schepen achter me verbranden. Ik heb heel veel liefde voor journalistiek, maar ik vind dit een heel belangrijk onderwerp. Het systeem moet veranderen.’

En als het systeem niet verandert, wat dan? ‘Dan wordt journalistiek voor mij meer een soort bijzaak. Dan moet ik gewoon voor meer geld per uur andere opdrachten gaan doen. En dan hoop ik dat ik iedere maand één of twee mooie producties kan maken voor mijn eigen genoegdoening.’

* De naam Freek is om privacyredenen gefingeerd.

ALEX MAZEREEUW: ‘Het kostte een halve burnout om vaker nee te verkopen’

Terwijl hij op vakantie was, besefte freelancer Alex Mazereeuw (27) ­dat het zo niet meer kon. Vakantie had hij al jarenlang niet meer gehad en werken in de weekenden was vanzelfsprekend geworden. Hij merkte dat het erg moeilijk is om ‘nee’ te zeggen als je gevraagd wordt voor een klus. ‘Wat als iemand anders je plek inneemt?’

Als je Mazereeuw vanaf een afstandje volgt op social media, lijkt het alsof hij zelden stilzit. Hij pent televisiecolumns voor de Volkskrant, schrijft over films en series voor de VPRO Gids, maakt met Michel Doodeman elke week de podcast Televisië én ook nog eens ­wekelijks de podcast ‘Skip Intro’ met Anke Meijer. Hoeveel uur zitten er in één werkdag?

De zaken gaan misschien wel iets té goed. ‘Na mijn stage bij de VPRO Gids ben ik teruggevraagd. Tegelijkertijd ging ik bij de Filmkrant aan de slag en zette ik een eigen podcast op, waar veel tijd in ging zitten.’ Dezelfde podcast zorgde ervoor dat hij bij de Volkskrant in beeld kwam als televisiecolumnist. ‘Het was gekkenwerk’, zegt hij daar nu zelf over. ‘Het waren weken van negentig uur. Als beginnend freelancer zeg je op álles ja.’

Door het doorbuffelen merkte hij dat zijn artikelen minder goed werden. ‘Je hebt simpelweg niet de ruimte om even rustig te reflecteren op een tekst. Het is: tikken, inleveren, tikken, inleveren, tikken, inleveren. Zo wordt het bijna lopendebandwerk.’ Algauw kom je in een ratrace terecht.

Twee jaar geleden dacht ik: als ik nu vrij neem, dan komt er iemand anders op mijn plek. Je begint al snel met doemdenken. Dat is er op de opleiding journalistiek wel ingeramd

Het kostte Mazereeuw een ‘halve burnout’ om tot de conclusie te komen dat hij wat vaker nee moest verkopen. ‘Je zegt tegen jezelf: “Wat is er mis met hard werken of werken in het weekend? Ik heb toch niks te doen.” Ik leg de lat hoog voor mezelf. Ik ben ook erg perfectionistisch: ik vind dat ieder stuk een 9 moet zijn.’

Tot hij op vakantie een huilbui krijgt zoals hij die nooit eerder had. ‘Ik besefte dat het niet normaal is om elke avond te werken. Ik wil waakzaam zijn; niet op mijn dertigste opgebrand op de bank terecht komen. Dan ga ik me kapot vervelen.’

Sindsdien zijn de zaterdag en zondag heilig. Tenzij het echt niet anders kan. ‘Dat “tenzij” is trouwens wel een freelance dingetje dat ik er nog niet helemaal uit heb gekregen.’

Het is de kunst van het balanceren die hij onder de knie moet krijgen. Maar hoe zeg je nee tegen leuke en goedbetaalde klussen? ‘Het begint met vakantie nemen. Altijd als ik op vakantie ging, was ik tot een uur voor vertrek nog aan het werk. Of ik ging een week weg en werkte daarna weer keihard. Dit jaar heb ik voor het eerst een langere periode vrij genomen. Dat is ook een vorm van nee zeggen. Twee jaar geleden dacht ik: als ik nu vrij neem, dan komt er iemand anders op mijn plek. Je begint al snel met doemdenken. Dat is er op de opleiding journalistiek wel ingeramd.’

Mazereeuw wordt door veel van zijn opdrachtgevers gevraagd voor specifieke klussen. ‘Er wordt bijna standaard vanuit gegaan dat je het wel doet. Nu kijk ik – erg cynisch – naar wat het meeste oplevert. Ik heb nog vrij lang vrijwillig voor een filmblog geschreven terwijl het me niets opleverde. Toch bleef ik het doen, uit loyaliteit.’ Dat doet hij nu niet meer, al worstelt Mazereeuw nog steeds met nee zeggen.

En dan werkt het ook niet echt in zijn voordeel dat Mazereeuw naar eigen zeggen enorm eigenwijs is en moeilijk advies aanneemt van anderen: ‘Als journalist kan het in je voordeel werken, maar voor mij persoonlijk is het wel handig als ik soms iets van iemand aanneem. Al kun je dat ook weer leren.’

Inmiddels heeft Mazereeuw weer volle werkweken. Ook zijn vrienden houden nu een vinger aan de pols. ‘En zelf houd ik het ook in de gaten.’

Interview met Alex Mazereeuw door Rutger de Quay.