De Schepping van Wouter Rutgers:  “Juist de persoonlijke link maakt het verhaal extra bijzonder”

Maker én kleinzoon. Voor het eerst ben ik persoonlijk betrokken bij een documentaire die ik regisseer. En dan ook nog eens over een uiterst gevoelig onderwerp. In 2019 vertelt mijn oma namelijk op haar sterfbed dat mijn opa ‘Schalkhaarder’ was. Voor mij de opmaat om me te verdiepen in deze – zo blijkt – ontzettend fascinerende oorlogsgeschiedenis.

Kort samengevat: ‘Schalkhaarders’ waren politieagenten die tijdens de Tweede Wereldoorlog hun politieopleiding doorliepen in het Politie Opleidings Bataljon (P.O.B.). De politieschool van de bezetter in het dorp Schalkhaar bij Deventer. Na hun opleiding werden de ruim 3.000 ‘aspiranten’ verspreid door het hele land. ‘Schalkhaarders’ waren brave moffenknechten, zo was na de oorlog in de krant te lezen.

En mijn opa, die twaalf jaar voor mijn geboorte overleed, was dus een van hen. Tjonge. Als kleinzoon van Wim Rutgers, maar bovenal als documentairemaker, begint mijn hart sneller te kloppen: hier zit een documentaire in, temeer doordat er nog nooit een over de ‘Schalkhaarders’ is gemaakt. Ik twijfel: laat ik mijn opa hierbuiten, of wordt zijn verhaal juist het uitgangspunt? Na lang wikken en wegen ga ik voor het tweede. Juist de persoonlijke link maakt het verhaal extra bijzonder.

En ik ga zelfs nog een stap verder: ik kom voor het eerst (en allicht ook voor het laatst) zelf in beeld, als onderzoeker naar het verhaal van het P.O.B. in het algemeen en dat van mijn opa in het bijzonder. Ik wil ook de ‘derde generatie’, waar ik zelf onderdeel van ben, aanspreken. Zij zullen zich sneller kunnen inleven in het verhaal, wanneer ik er ook zichtbaar een rol in speel, zo redeneer ik.

De persoonlijke link maakt mij voor de buitenwacht ‘gekleurd’, besef ik terdege. Temeer doordat de rol van de politie in de Tweede Wereldoorlog nog altijd gevoelig ligt. Dat hoor ik tijdens mijn jarenlange onderzoek meermaals. “Je zult sowieso kritiek krijgen als je het beeld gaat nuanceren’, wordt mij verteld. “Sommigen blijven die rol graag als één zwarte bladzijde zien.” Ik kom er tijdens mijn onderzoek achter dat alleen het verhaal van de Schalkhaarders uit 3.000 grijze bladzijden bestaat; van zeer donkergrijs, tot bijna wit. En alles daartussenin.

Mijn opa blijkt ook een van die grijze bladzijden: hij ging – net als vele andere ‘Schalkhaarders’ – naar het P.O.B. om de Arbeitseinsatz te ontlopen. Was geen geïnfiltreerde verzetsman, maar ook zeker geen brave moffenknecht. Gaandeweg lees en hoor ik de verhalen van honderden andere Schalkhaarders. Ik wil niet gekleurd worden door de persoonlijke link met het verhaal, zit weken achtereen in de archieven om het verhaal van alle kanten inzichtelijk te krijgen. Om de uitersten van het spectrum te schetsen, verweef ik naast mijn opa nog twee verhalen in de documentaire: dat van een nog levende ‘Schalkhaarder’ die zich aansloot bij het verzet. En dat van een gefusilleerde verzetsman, die werd verraden door twee agenten uit Schalkhaar.

Zoals gezegd heb ik mijn opa nooit gekend. Voor mij was hij lange tijd die foto in de vensterbank, de anekdotes die mijn vader vertelde. Het maken van deze documentaire brengt mij dichter bij hem, hij wordt voor mij een mens. Mijn opa. Ik besluit de derde en laatste stap te zetten als het gaat om mijn persoonlijke link met het verhaal.

De titel wordt: ‘Mijn opa was Schalkhaarder’.