De Schepping van Phaedra Werkhoven: Over contact leggen met nabestaanden die aan het graf van hun dierbare staan

Het was augustus 2023 dat ik voor het eerst naar Lviv ging, met mijn man Wessel de Jong, die verslag doet van de Oekraïne oorlog namens de NOS. Ik wist dat ik een boek ging maken over de kracht van Oekraïners maar een vastomlijnd plan had ik nog niet. Totdat Wessel mij tijdens een hardloop rondje het Marsveld liet zien. Het is een groot veld met graven van frontsoldaten, waar dagelijks nieuwe bij komen. De aanblik benam me de adem. Al die vlaggen, al die doden zichtbaar op foto’s aan de kruizen, waarop ze lachen, waarop je ziet hoe jong en leuk ze lijken, alsof je ze kent, en ondertussen dat eindeloos geklapper van die doeken in de wind.

Dit is het, hier moet mijn boek over gaan. Het Marsveld is onderdeel van het Lytsjakivski begraafplaats, waardoor je een doorkijkje krijgt in die eindeloze geschiedenis van de Oekraïense onafhankelijkheidsstrijd. Waarmee deze oorlog in een perspectief valt. De verhalen achter de frontberichten, van de mensen die achterblijven. Hoe gaan zij door? Waarom gingen al deze doodgewone burgers, een geschiedenisleraar, een elektricien, een cosmetisch arts naar het front? Waarom is dit land zoveel doden waard?

Daar op dat Marsveld, waar al die mensen liggen en nabestaanden rouwen, spraken we voorzichtig de eerste mensen aan. Ik maakte de inschatting dat het me samen met een tolk moest gaan lukken meer mensen te spreken te krijgen.

Eenmaal thuis deed ik een verzoek voor het Fonds Bijzondere Journalistieke projecten, om voor dit project uit de kosten te raken. Helaas werd de aanvraag afgewezen, omdat ze het te risicovol vonden en dachten dat ik de mensen niet opnieuw zou kunnen spreken. Ook een tweede aanvraag werd afgewezen omdat ze mijn onderwerp te breed vonden en niet journalistiek genoeg. Maar hoeveel journalistieker dan dit kan een project zijn?

Ik wilde niet opgeven, voelde de enorme drang dit verhaal NU op te schrijven. Het is een uniek moment in de geschiedenis. Ik besloot mijn eigen geld erin te steken. Vier keer ging ik terug. Ik vond een tolk en ging met hem, Serhii Shvets, ook een journalist, op pad. Ik leerde de belangrijkste zinnen in het Oekraïens. Zodat ik mijn medeleven kon betuigen, mijn naam kon zeggen en vertellen wat ik kwam doen.

Het brak vaak het ijs en de nabestaanden wilden graag met me praten. Stelde ook de moeilijke vragen, al merkte ik dat Serhii, eveneens beschroomd, daarvoor goed moest benadrukken dat ik Nederlandse was en het probeerde te begrijpen. Ik heb eigenlijk mijn werk zoals ik het jaren voor de Stentor en nu voor Trouw doe ook daar in Lviv op dezelfde manier gedaan: recht op mijn doel af, niet bang zijn, doorvragen tot het pijn doet en altijd met open vizier en respect.

Zoveel tranen liepen er over de wangen, ik had mensen in mijn armen, ‘s nachts in mijn hotel kon ik er niet van slapen. Ik tikte soms tot 2 uur in de nacht door omdat de verhalen uit mijn hoofd moesten.

Steeds ging ik een stapje verder door meer mensen rond een bepaalde frontsoldaat te spreken: de moeder, een zus, een kind, een beste vriend. Zo werd het beeld steeds completer, tot ik werkelijk het idee had dat ik de persoon zelf gekend heb.

Ik woonde begrafenissen bij, legde mijn hand op kisten, liet het kippenvel over mijn armen lopen en verbeet me dagelijks tegen de opwellende tranen. Ik sprak de burgemeester van Lviv, de priesters uit de Garnizoenskerk, en naarmate ik vaker terug kwam bouwden we echt een band op. Lviv voelt inmiddels bijna als thuis.

Ook in Nederland onderhield ik contact. De mensen kropen in mijn hart, ze hebben me bedankt dat ik hen in hun moeilijkste jaar tot steun was. Dat ik het aandurfde naar hun land in oorlog te komen.

Het was een ongelooflijk indrukwekkend project, ik heb zoveel mensen gesproken waardoor ik een heel goed beeld kreeg van het verloop van de oorlog maar ook van de stemming in het land.  De een was woedend en geloofde niet in de overwinning, de ander ging door met inzamelen van geld en onderdelen voor brigades.

Ik denk dat ik door zo dicht op de huid van de mensen te zitten heel goed invoelbaar heb gemaakt wat deze oorlog in het normale leven betekent. Hoe de samenleving hier op drift is geraakt.

Ik heb met mijn Nederlandse blik gekeken naar deze oorlog en zo geprobeerd het verhaal voor een niet ingevoerde lezer ook interessant te maken. Het is eigenlijk een oral history. Daardoor merkte ik goed hoe dichtbij de Sovjet overheersing is voor veel Oekraïners. Ik sprak oudjes aan die stuk voor stuk vertelden over hoe ze als kind samen met hun ouders naar Siberië zijn verbannen om niks. Hoe velen niet terugkeerden. Het werd me klip en klaar waarom de Oekraïners zo hard vechten. Zelfs mijn eigen tolk ging naar het front. Voor hem hou ik mijn hart vast. Want hoeveel mannen en vrouwen moeten er nog sterven?