NVJ compleet lid

— woensdag 24 januari 2024, 13:21 | 0 reacties, praat mee

De Ombudsman legt de NOS-berichtgeving over de oorlog in Israël en Gaza onder de loep

De Ombudsman legt de NOS-berichtgeving over de oorlog in Israël en Gaza onder de loep
Israëlische soldaten in de Gazastrook op 22 januari 2024. - © IDF/GPO/SIPA

Zevenduizend e-mails. Zoveel berichten ontving de NOS over de berichtgeving over het Israëlisch-Palestijns conflict in één maand. En honderden van die e-mails belandden uiteindelijk in de inbox van de ombudsman van de publieke omroep. Smit boog zich over de klachten. 'Een redactie hoeft niet als streven te hebben om qua hoeveelheid aandacht alles in balans te hebben.' Laatste wijziging: 29 januari 2024, 12:51

Dit artikel in het kort.

    De aanname dat de NOS Hamas geen “terreurbeweging” noemt, klopt niet. In één dag sprak de NOS op haar website van ‘terreur’ (156 keer), 95 keer van ‘terrorisme’, 150 keer van ‘terroristen’, 57 keer van ‘terroristische organisatie’, 47 keer van ‘terreuraanslag’, 43 keer van ‘militanten’ en 67 keer van ‘militante beweging’.
    Veel mensen beklaagden zich over het gebruik van ‘vermoord’ en ‘gedood’. Maar volgens de Taalunie betekenen deze twee woorden in het Nederlands inmiddels hetzelfde.
    De Ombudsman herkent de aantijging dat de NOS partij kiest voor danwel de Israëlische of Palestijnse zaak niet, als het gaat om de hoeveelheid aandacht die aan beide partijen geschonken wordt. ‘Een redactie hoeft niet als streven te hebben om qua hoeveelheid aandacht alles in balans te hebben. Een redactie moet streven naar een waarheidsgetrouwe weergave van wat er gebeurt op basis van journalistiek keuzes die op nieuwswaarde worden gemaakt.
    Ook is er geen sprake van het de aanname dat de NOS informatie van beide partijen ‘klakkeloos overneemt’.

Taalgebruik kan, zeker als het om deze kwestie gaat, erg gevoelig liggen. ‘Journalisten baseren zich vaak op hoe internationale organisaties of wetenschappers tot hun woordkeus gekomen zijn. Het probleem is echter dat niet iedereen de conclusies van deze organisaties en wetenschappers accepteert’, concludeert de Ombudsman. En dat maakt het ‘al decennialang’ ingewikkeld om een gesprek en dialoog te voeren over het conflict.

Niet alleen de NOS, maar ook bijvoorbeeld de Canadese en Britse publieke omroepen buigen zich bijvoorbeeld over de vraag in welke context je wel en niet spreekt van een ‘terroristische organisatie’ of een ‘terroristische aanval’.

‘We zijn ons zeer bewust van onze journalistieke opdracht om de verschillende perspectieven die in het conflict een rol spelen mee te wegen in onze woordkeuzes’, zei NOS-buitenland Dick Jansen in oktober tegen NRC.

Omdat de lijst producties over het conflict eindeloos is, beperkt de Ombudsman zich in het onderzoek tot één specifieke dag: namelijk op 7 oktober 2023. In het eerste bericht op het liveblog, om één minuut over zeven ’s ochtends, spreekt de NOS direct over de ‘terreurorganisatie Hamas’. Maar twintig minuten later gaat het weer over ‘militanten’ en iets later over ‘Palestijnse terroristen’.

‘Terreur’, ‘terrorisme’
De lezers, kijkers en luisteraars van de NOS klaagden bij de Ombudsman dat de omroep Hamas geen ‘terreurbeweging’ noemt, maar dat klopt volgens haar niet. Want uit een analyse blijkt dat op de website van de NOS in één dag 156 keer sprake was van ‘terreur’, 95 keer van ‘terrorisme’, 150 keer van ‘terroristen’, 57 keer van ‘terroristische organisatie’, 47 keer van ‘terreuraanslag’, 43 keer van ‘militanten’ en 67 keer van ‘militante beweging’.

‘De NOS kreeg flink wat verwijten over het woordgebruik. Maar we constateren dat bepaalde verwijten die de NOS werden gemaakt, niet terecht zijn. Zo houdt het verwijt dat de NOS Hamas niet benoemt als terroristische organisatie na onderzoek geen stand’, concludeert de ombudsman.

Militante en politieke vleugel
In totaal wordt Hamas 655 keer gekoppeld aan bovenstaande termen. Al is die aanduiding niet overal even consequent.

Soms wordt er namelijk onderscheid gemaakt tussen de gewapende, militante tak van Hamas en de politieke vleugel.

NOS Stories licht dat als volgt toe: ‘We noemen Hamas een terreurorganisatie wanneer het gaat om dit soort terroristische acties. Dan zeggen we vaak ook dat Hamas als terreurorganisatie wordt beschouwd door de EU, de VS, de VN, Japan en Nederland. Maar als we het hebben over Hamas in het algemeen, noemen we ze niet vanzelfsprekend zo. Want dan praten we bijvoorbeeld ook over hun politieke tak die zich bezighoudt met het bestuur in Gaza en het regelen van bijvoorbeeld water en elektriciteit in Gaza, en dus niet alleen over terreur’.

Zelfde betekenis
Veel klachten spitsen zich ook toe op het gebruik van de termen ‘vermoord’ en ‘gedood’. Die eerste term wordt bijna exclusief gebruikt voor de mensen die op 7 oktober aan Israëlische zijde zijn omgekomen, de tweede term vooral voor slachtoffers van bombardementen of gevechten in Gaza. Uit onderzoek van Onze Taal blijkt dat deze twee termen in het Nederlands grotendeels parallel aan elkaar gebruikt worden en ook dezelfde betekenis hebben gekregen.

In mindere mate gebruikt de NOS de termen ‘conflict’ (260 keer) en ‘strijd’ (125 keer) om de oorlog te duiden, maar tegenover de Ombudsman zegt de hoofdredactie van de omroep dat al op de eerste dag besloten is om consequent te spreken van een ‘oorlog’.

Het is alsof je door een mijnenveld loopt terwijl iemand je aan het opjagen is

De missie om de taal te gebruiken die iedereen bevalt is zeer ingewikkeld. Of zoals de Ombudsman het in haar eigen woorden zegt: ‘Het is alsof je door een mijnenveld loopt terwijl iemand je aan het opjagen is. En dan kan er dus zomaar iemand aan de andere kant staan die je weer terug het mijnenveld in schopt. Omdat je volgens deze persoon net verkeerd gelopen bent.’

Een deel van de kijkers, lezers en luisteraars van de NOS vindt dat de omroep evenveel aandacht moet besteden aan zowel Israël als Palestina - iets dat in de journalistiek de bijnaam “bothiside-ism” heeft gekregen. Of “fake balance”, het zoeken naar een balans die er in praktijk helemaal niet is. Het forceren van zo’n balans doet ‘afbreuk aan de invulling van de journalistieke taken van de NOS’.

‘Wordt er op een bepaalde dag een aanslag gepleegd in Israël, dan is dát wat er die dag aandacht krijgt. Is er een bombardement op een wijk in Gaza-Stad, dan is dát het nieuws van de dag.’ Daarmee kies je geen kant, maar wordt de keuze die je maakt bepaald door de gebeurtenissen op de dag zelf.

‘Te weinig oog voor Israël of mensen in Gaza’
Veel klagers stellen tegenover de Ombudsman dat de NOS enerzijds ‘te weinig oog heeft voor het leed van de mensen in Gaza’ of dat er anderzijds in haar berichtgeving ‘de slachtoffers in Israël worden vergeten’. Aan beide kanten menen de partijen dat ‘de balans in de berichtgeving te ver doorslaat naar één kant’. Zo zou een te eenzijdig beeld ontstaan, menen de klagers.

Maar de Ombudsman gaat niet mee in die redenatie: ‘Een redactie hoeft niet als streven te hebben om qua hoeveelheid aandacht alles in balans te hebben. Een redactie moet streven naar een waarheidsgetrouwe weergave van wat er gebeurt op basis van journalistiek keuzes die op nieuwswaarde worden gemaakt’.

‘Relatief gelijkmatige verdeling van de aandacht’
Om te onderzoeken of de kritiek van de klagers standhoudt, turfde de Ombudsman in het Achtuurjournaal hoe vaak er aandacht werd geschonken aan de desbetreffende partijen. Onder aan de streep komt daar een ‘relatief gelijkmatige verdeling van de aandacht’ uit, al wisselt het beeld per week. Dit verschil is echter te verklaren met ‘het verloop van de gebeurtenissen’.

In de eerste week na de terreuraanslagen in Israël ging de berichtgeving vooral over de impact op Israël zelf, na een week verschoof dat naar de Gazastrook als gevolg van de bombardementen en de grondoorlog.

‘In week vijf zie je dan opnieuw een verschuiving optreden en komen de cijfers weer dichter bij elkaar, met net iets meer aandacht voor Israëliërs. Dit heeft onder andere te maken met hernieuwde aandacht voor de Israëlische gegijzelden en het terugkijken op de gebeurtenissen in de weken daarvoor.’

Wat onthoud je van het nieuws?
Uit Amerikaans onderzoek uit de jaren ’80 van de Stanford University blijkt dat nieuwsconsumenten vooral onderdelen uit het nieuws onthouden waar ze een specifieke emotie bij voelen, of berichtgeving onthouden waar zij het nadrukkelijk niet mee eens zijn.

Of, in de woorden van de Ombudsman: ‘Toegespitst op de berichtgeving van de NOS die wij onderzochten: ben je pro-Israël dan vallen je de anti-Israëlberichten op in die berichtgeving. Als je anti-Israël bent zie je alleen de berichten die pro-Israël lijken te zijn.’

‘Informatieoorlog’
Tot slot gaat de Ombudsman in op het checken en verifiëren van bronnen en claims. Na een beschadiging van een ziekenhuis in de Gazastrook op 17 oktober meldde de NOS - in eerste instantie -  dat deze tot stand was gekomen door een luchtaanval van het Israëlische leger, een claim die later weer gecorrigeerd werd.

Met een oorlog in een gebied dat niet vrij toegankelijk is voor journalisten, is het moeilijk om beweringen zelfstandig te controleren. En met de beperkte middelen die er zijn komen journalisten algauw terecht in een ‘informatieoorlog’: Israël en Hamas beschuldigen elkaar van het verspreiden van misinformatie.

Uit de analyse van de Ombudsman blijkt dan ook dat de NOS in haar berichtgeving de nodige slagen om de arm houdt. In een maand turfde de Ombudsman de formulering ‘volgens het Ministerie van Gezondheid in Gaza’ (of een variant daarop) 76 keer op de website, vaak wordt daar nog aan toegevoegd dat het ministerie ‘gelieerd is aan Hamas’. Aan de andere kant kwam ‘volgens Israël’ 51 keer voor en ‘volgens het Israëlische leger’ 72 keer.

Volgens sommige klagers zou de NOS de berichtgeving van beide partijen ‘klakkeloos’ overnemen, maar uit de analyse van de Ombudsman blijkt iets anders: ‘Wie kijkt naar wat de NOS precies doet, ziet echter een sceptische houding tegenover de officiële bronnen aan beide kanten. Er wordt veel tijd besteed aan het checken en dubbelchecken van wat er binnenkomt.’

Lees de hele analyse van de Ombudsman zelf: deel 1 | deel 2 | deel 3 | deel 4.

Bekijk meer van

Ombudsman NOS Israël Gaza

Tip de redactie

Logo Publeaks Wil je Villamedia tippen, maar is dat te gevoelig voor een gewone mail? Villamedia is aangesloten bij Publeaks, het platform waarmee je veilig en volledig anoniem materiaal met de redactie kunt delen: publeaks.nl/villamedia

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Uitgever

Dolf Rogmans

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Factuurgegevens

Villamedia Uitgeverij BV
Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Chris Helt, hoofdredacteur

Marjolein Slats, adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab, redacteur

Lars Pasveer, redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven, redacteur

Rutger de Quay, redacteur

Nick Kivits, redacteur

Sales

Sofia van Wijk

Emiel Smit

Teddy van der Laan

Webbeheer

Marc Willemsen

Vacatures & advertenties

vacatures@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.