De moderne krant is megaleuk!

Rome werd niet in één dag gebouwd. Rome wordt ook niet in één dag afgebroken. Nee, Rome brokkelt langzaam af. Italië hoorde bij de grondleggers van de Europese beschaving, maar zit na decennia politieke en maatschappelijke desintegratie op een dieptepunt. Het media-imperium van keizer Berlusconi zette de kroon op dat proces. Een jarenlang en systematisch gebrek aan serieuze, onafhankelijke informatie via mainstream media, maakt dat de meerderheid van de Italiaanse burgers zich niet druk maakt om het feit dat het land door een megalomane charlatan worden geregeerd. De Italiaanse ‘mindset’ gedirigeerd door bedrijf Mediaset. Journalisten worden geïntimideerd en bedreigd door onder- en bovenwereld omdat ze hun werk doen. Als kritische en onafhankelijke journalistiek - met ruimte voor correcte informatie, reflectie en afwijkende meningen - geen vaste waarde meer is van een gemeenschappelijke cultuur, zijn mensen makkelijker manipuleerbaar door volksmenners a la Berlusconi.

Valt de in Nederland zo opgehemelde Persgroep-baas Christian van Thillo te vergelijken met Berlusconi? Volstrekt niet, noch qua persoonlijkheid, noch qua statuur. Papi Silvio kan niet genoeg schijnwerpers hebben, Van Thillo werkt liever achter de schermen. De eerste heeft enorme politieke macht, Van Thillo hooguit indirect via lobbycircuits achter de schermen. Dat wil nog niet zeggen dat de eenzijdige juichberichten over de overname van PCM door de Persgroep terecht zijn.

Ten eerste is er de kwestie mediaconcentratie. Vorig jaar maakte europarlementslid Marianne Mikko nog een rapport, waarin werd gewezen op toenemende mediaconcentratie in Italië, Duitsland, Zweden en Nederland. Ze meende dat mediabedrijven niet beschouwd mogen worden als andere bedrijfstakken, uit zorg voor ouderwetse begrippen als democratie en culturele diversiteit. 
Aidan White, voorzitter van de International Federation of Journalists hamert er keer op keer op: mediabedrijven investeren zo breed mogelijk, integreren en besparen op kosten. Kosten, dat zijn ´lastposten´ als journalisten, hen bijscholen en hen aan onderzoeksjournalistiek laten doen. Kranten krijgen een grotere behoefte aan goedkope ´content´, aangeleverd door persbureaus, vaak weer gevoed door pr-bedrijven en ngo’s. Die inhoud komt wegens tijdsgebrek niet geverifieerd in de krant. En zo komen we bij de Brit Nick Davies en de boodschap van diens boek ‘Flat Earth News’.
Het ondermijnen van kwaliteitsjournalistiek verzwakt ook democratische processen, schreef Mark Deuze, hoogleraar journalistiek aan de universiteit van Leiden. Hij schreef eind 2008 in NRC Handelsblad terecht dat ‘werkgevers, eigenaars en directies in toenemende mate de handen aftrekken van de beroepsgroep’.

Het past bij wat de Amerikaanse socioloog Richard Sennett omschrijft als ´de cultuur van het nieuwe kapitalisme´: een dynamische en jonge economische cultuur, met fusies en overnames aan de lopende band.  Ouderwetse waarden als talent, loyaliteit, vakmanschap en gemeenschapszin delven het onderspit. En: ‘De vrije-markteconomie beloont mensen die op zichzelf zijn gericht en vooral denken aan de korte termijn’.

‘Ach’, repliceert de uitgever, ‘dat is cultuurpessimisme!’. Kan zijn, maar misschien hebben veel mediaondernemers – net als hun krijtstreepbroeders op Wall Street – last van een ´vals bedrijfsoptimisme´? En lijden zij ondanks de financieel-economische crisis nog steeds aan hun geloof in grenzeloze groei en winstmaximalisatie? Weg met de reporter, leve de contentmanager!
Bij De Morgen dreigde dit voorjaar 26 mensen op straat te komen. Hoofdredacteur Klaus van Isacker en diens De Standaard-collega Peter Vandermeersch (min 60 mensen bij de Corelio groep) hielden op televisie vol dat desondanks dezelfde kwaliteit wordt geboden.

Uit een dit voorjaar gepresenteerde wetenschappelijke studie bleek dat bijna één op drie Vlaamse journalisten een verhoogd risico op burnout loopt of last heeft van klinische burnout. Droogweg merken de onderzoekers op dat dit ‘gevolgen heeft voor de kwaliteit van het journalistieke werk.’ Maar het kan volgens de uitgevers altijd met nóg minder: uitpersen die groep!         
Van Thillo mag dan wel ´ontzettend van kranten houden’, waarom direct diep het mes zetten in een redactie als het economisch tegenzit, terwijl hij wel 100 miljoen euro over heeft voor PCM? In 2007 boekte De Persgroep met 505,9 miljoen euro een omzetstijging en winsttoename met 67 procent tot 34,1 miljoen euro. Stilstaan is achteruitgaan! Wat is er eigenlijk mis met het op peil houden van de kwaliteit van kranten die je al bezit?

Uitgevers en directies lijken in hun wilde bonanza wel eens te vergeten is dat goede kranten alleen gemaakt worden door goede, kritische journalisten, die tijd krijgen om kwaliteit te leveren. En voorts mag Van Thillo dan ‘ontzettend van kranten houden’, de vraag is van wat voor soort kranten? Wie naar de Vlaamse kranten kijkt, weet dat er wel degelijk redenen tot zorg moet zijn voor de kwaliteit van de Nederlandse kranten. Vlaamse Journalisten voelen het: steeds meer trivia, schandaaltjes, moord en doodslag, entertainment en non-nieuws ten koste van eigen onderzoeksjournalistiek, analyses over internationale politieke ontwikkelingen, of serieuze controle van lokale en Europese machtscentra.

Intussen gaat die tendens gepaard met een daling van het vertrouwen in de media én in journalisten.
Nog even en de lezers van het AD - thans in handen van Persgroep managers – worden niet langer gelokt met onversneden Rotterdamse onderzoeksjournalistiek, maar naast gratis DVD´s van Megamindi cs, verwend met een warm pagina 3-meisje. Want de moderne krant is megaleuk!   

Hans van Scharen is freelance journalist