foj 2019

— vrijdag 18 november 2011, 15:33 | 0 reacties, praat mee

De klassieke hoofdredacteur hoofdredacteur bestaat niet meer

De hoofdredacteur van nu is een journalistiek ondernemer. Dat is de uitkomst van een studie van de Groningse masteropleidjng Journalistiek die uitmondde in het boek ‘De hoofdredacteur’. Een voorpublicatie.

De hoofdredactionele functie is sterk veranderd door ontwikkelingen in de technologie, het mediabedrijf en de journalistieke professie. De enorme schaalvergroting op de mediamarkt, de opkomst van nieuwe mediavormen en het opdringend zakelijk commercieel denken in de vorm van modern zakelijk management hebben de hoofdredacteur steeds meer tot een manager gemaakt, die zich nog slechts deels (in een enkel geval zelfs in het geheel niet meer) met de dagelijkse journalistieke praktijk bezig houdt.
Dat is ondubbelzinnig gebleken uit de de 48 gesprekken die voor het onderzoek hebben plaatsgevonden met de huidige hoofdredacteuren. Vrijwel alle hoofdredacteuren richten zich op hoofdlijnen van beleid en laten de dagelijkse aansturing van de redactie over aan adjuncten, chefs of eindredacteuren. Slechts een enkeling produceert nog kopij, zoals een commentaar, maar op het totaal van de tijdsbesteding is dat een bescheiden taak. Daarmee lijkt het schrikbeeld van de klassieke hoofdredacteur werkelijkheid te zijn geworden. Hij doet immers niet meer wat heel lang als de hoofdtaak heeft gegolden: ‘hij hoort op de redactie te worden aangetroffen en hij hoort zelf te schrijven’. (...)
In hun uitspraken over de ideale hoofdredacteur, heeft de meerderheid het over karaktereigenschappen waaraan redacteuren zich kunnen spiegelen of inspiratie aan kunnen ontlenen. Het zijn eigenschappen die vaak met ondernemende mensen in verband worden gebracht: passie, doorzettingsvermogen, onverstoorbaarheid, hardheid en overtuiging. Maar ook worden eigenschappen genoemd die verwijzen naar de functie van de hoofdredacteur als leider van een verzameling creatieve mensen: moederlijke strengheid, jongensachtige nieuwsgierigheid en onbevangen en onconventionele vrolijkheid.

Het huidige zelfbeeld van een hoofdredacteur is dan ook een journalist die tegelijk ondernemer is. Journalist is hij op de redactie; ondernemer in de burelen van de directie of bestuurders. Maar ondanks dat het onderzoek uitwijst dat het managen van de redactie nog veel tijd opslorpt hebben de meeste hoofdredacteuren het daar niet vaak over. Het aansturen van de redactie doen ze het liefst door er te zijn, de deur tussen nieuwszaal en de eigen kamer open te zetten, rond te lopen, gesprekjes te voeren en complimentjes dan wel verbale bestraffingen uit te delen.
Het dagelijks leiden van de redactievergadering laten steeds meer hoofdredacteuren over aan adjuncten. Over functioneringsgesprekken, beleidsplannen, organisatiemodellen en uitvoeringstrajecten spreekt men in termen van bureaucratie; ze zijn noodzakelijk voor een geordende voortgang van het bedrijf of de organisatie. Maar ze mogen niet teveel van de minder geordende hoofdzaken in de journalistiek afleiden. Het is per slot van rekening een creatieve bedrijfstak waar veel moet worden geïmproviseerd en cao-bepalingen rond arbeidstijden, vakantiedagen en kinderopvang niet de norm zouden moeten bepalen, maar dat overigens wel steeds meer doen.
Balans houden tussen de bureaucratische en de creatieve eisen is een grote opgave voor een hoofdredacteur en zoiets leer je niet uit managementboeken of -opleidingen. Het gaat tenslotte om een journalistieke levenswijze, die grotendeels geprofessionaliseerd is. Graag spreekt de hoofdredacteur over de journalistiek zelf en de uitdagingen en bedreigingen waarmee het vak geconfronteerd wordt. Het merendeel van de huidige hoofdredacteuren vindt dat hij altijd vanuit een journalistieke achtergrond ondernemende oplossingen moet vinden voor de twee grote vraagstukken waarmee het vakgebied geconfronteerd wordt: hoe blijft de journalistiek economisch overeind en hoe moet nieuwe technologie worden ingepast of gepareerd. De technologie is het belangrijkste, want de digitale uitdagingen bepalen in sterke mate de economische positie van kranten, weekbladen, persbureaus en omroepen. Het publiek kan immers andere en meer gevarieerde keuzes maken. Hoe moeten de journalistieke tradities in deze nieuwe mediawereld vorm en inhoud krijgen? Dat is lang niet altijd een vraag die om journalistieke antwoorden vraagt, maar vooral om bedrijfseconomische. De hele mediawereld is op zoek naar nieuwe betaal- en bedrijfsmodellen. Een hoofdredacteur moet daarom niet alleen journalist zijn, maar ook ondernemer.
Het gevolg is dat de discussie over de journalistieke koers niet meer altijd wordt gevoerd op de redactie, maar ook in de directie- en bestuursburelen. Het is de logische realiteit van de moderne, door technologische vernieuwing voortgestuwde journalistiek die sterk af hankelijk is van de markt (bij dagbladen en commerciële omroepen althans) en/of van een gepolitiseerd bestuur (zoals bij de publieke omroep). Managers en bestuurders die de arena’s van bedrijfsleven en politiek goed beheersen hebben in sterk toenemende mate het initiatief met soms grote gevolgen voor de journalistieke praktijk. De hoofdredacteur die het journalistieke belang wenst te verdedigen, staat dus voor het dilemma dat in een directionele omgeving te moeten doen, waar hij stuit op de zakelijkheid van de bedrijfsvoering of de efficiëntie van de manager van uitvoeringsprocessen.
Maar hij doet het. De hoofdredacteur heeft inmiddels een dermate intens contact met de directie dat de grens tussen beide functionarissen in rap tempo aan het vervagen is. Illustratief daarvoor is dat hoofdredacteuren nu sneller en gemakkelijker de overstap maken naar de directiekamer. Lang was dat zeer omstreden omdat de directeur de natuurlijke tegenstrever werd geacht te zijn van de hoofdredacteur. Maar de laatste jaren is een aantal (adjunct-)hoofdredacteuren directeur geworden, zoals Ben Rogmans, Ben Knapen, Annemieke Besseling, Hans Nijenhuis, Frits Campagne en Erik van Gruijthuijsen. (...)

Over wat de beste tactiek is bestaat groot verschil van mening. Moeten hoofdredacteuren juist nu de directionele bevoegdheden opeisen (zoals bij tmg , an p en gpd gebeurt) of moeten ze zich blijven verschansen in de redactionele onafhankelijkheid, zoals bij de Persgroep, Wegener en ndc meer gebeurt. Niet één koers is de beste oplossing in alle situaties, maar overduidelijk is dat innovatie zonder journalistieke inbreng onwenselijk is. Daarom lijkt de combinatie van directeur-hoofdredacteur een verstandige keuze. Daarbij moet worden benadrukt dat het grotendeels geen keuze is, maar een door de markt opgedrongen handelwijze die met twijfels en onzekerheden is omgeven. Steeds meer hoofdredacteuren zien erin een noodzaak om steviger greep te krijgen op de bedrijfsleiding, maar zelfs over de invulling van die taak bestaat geen eenduidige oplossing. Een minderheid kiest voor het combineren van de hoofdredactionele taak met directionele bevoegdheden; anderen zien meer in een blijvende latrelatie met de directie. Maar de meeste hoofdredacteuren kiezen voor een strategie gebaseerd op journalistiek ondernemerschap. Dat is vooral evident bij nieuwe mediavormen zoals gratis dagbladen, commerciële omroep en internetactiviteit.

In het model van de journalistieke ondernemer stelt een hoofdredacteur het journalistieke belang veilig door in de voorhoede van innovatie te lopen. De perspectieven verkoopt hij aan de directie en de redactie tegelijk, maar met aparte motieven voor beide. Dat kan in nieuwe variaties van het kernproduct, zoals internetedities of apps van de krant of het programma. Maar het kan ook gaan om operaties die convergentie beogen tot stand te brengen of weglopende publieksgroepen beogen te behouden met begerenswaardiger inhoud of grotere mogelijkheden voor publieksparticipatie. (...)
Het toenemende belang van journalistiek ondernemen in de journalistiek roept automatisch de vraag op naar het belang van tradities rond onafhankelijkheid zoals die bijvoorbeeld zijn vastgelegd in het redactiestatuut. Er zijn vele hoofdredacteuren die openlijk twijfelen over het bestaansrecht van dit statuut in de nieuwe eeuw. De bevoegdheden van redacties om zich te bemoeien met de invulling van cruciale leidinggevende functies of met de aard van reorganisaties staat de slagvaardigheid van het hoofdredactionele handelen in de weg, zo luidt de klacht. Met name waar het gaat om de bestrijding van lanterfantende hobbyisten op de redactie, te hoge journalistensalarissen en te geringe flexibiliteit bij de inzet van redacteuren ziet men het statuut als een belangrijk beletsel. (...)

Het is opvallend dat bij het journalistiek ondernemen de aandrang ontbreekt om meer participatie van vrouwen in leidinggevende functies te bevorderen. Het onderzoek wijst uit dat zoiets niet op de eerste plaats voortkomt uit mannelijke hegemonie en een behoefte die positie te behouden. Vooral de houding van vrouwelijke leidinggevenden zelf is een factor. Zij haasten zich allemaal om hun gelijkheid met mannen te benadrukken; er mag vooral geen indruk ontstaan van een afzonderlijke en afwijkende vrouwelijke aanpak; het blijft allemaal ‘gewoon journalistiek’, hooguit met een vleugje vrouwelijke touch.

‘De hoofdredacteur. Ondernemend leiderschap in de journalistiek’, onder redactie van Huub Wijfjes en Bas de Jong, verschijnt op 18 november bij uitgeverij AMB, ISBN 9789079700387, 293 pagina’s, € 20

Bekijk meer van

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl
020-30 39 750

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur, 020-30 39 751

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur, 020-30 39 752

Linda Nab
Redacteur, 020-30 39 758

Lars Pasveer
Redacteur, 020-30 39 755

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur, 020-30 39 757

Anneke de Bruin
Vormgever, 020-30 39 753

Marc Willemsen
Webontwikkelaar, 020-30 39 754

Vacatures & advertenties

Karen Bais
020-30 39 756

Sofia van Wijk
020-30 39 711

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.