Column Kim van Keken: Waarom zijn er zoveel talkshows nodig als ze allemaal dezelfde gezichten uitnodigen?

Volgens Tom van ‘t Einde kan het best zo zijn dat de derde wereldoorlog begint. Dat zei hij onlangs in de talkshow Renze. ‘Het klinkt wat fatalistisch, maar als je nu kijkt hoe al die conflicten met elkaar verbonden zijn.’ Van ’t Einde werkte als journalist bij EenVandaag en werd ontdekt door de redactie van Eva als Amerikakenner. Inmiddels is hij door RTL overgenomen om bij Renze een paar keer per week als allesweter op te treden. Of het nu gaat over het reguleren van AI, de schietpartij in Overasselt of de Russische dreiging: Van ’t Einde weet er alles van.

Het moet die andere meneer Weet-het-Beter, Victor Vlam, deugd doen. Hij beweerde enkele maanden geleden met grote stelligheid in het SBS-praatprogramma De Oranjezondag dat er veel te veel ruimte wordt gegeven aan experts. ‘Ik vind dat experts zich iets meer gedeisd moeten houden, want die hebben vaak een tunnelvisie.’ Deskundigen kaapten, stelde hij, het debat. ‘We hebben juist mensen nodig die gezond verstand hebben.’ 

Maar hoeveel experts zitten er nou eigenlijk in al die praatprogramma’s? Sinds het begin van het televisieseizoen, dat in het laatste weekend van augustus begon, houd ik in een Excelbestand de gasten in talkshows bij. Van de tot nu toe 683 optredens (van 405 verschillende personen) viel slechts tien procent onder het kopje ‘deskundige’. Vlam (zeven keer afgelopen maand op tv) heb ik er voor het gemak even bij geschaard. 

Maar goed: wie heeft feiten nodig als er ook zoiets is als het gezond verstand. Daarmee is het woord deskundig in talkshowland aan inflatie onderhevig. Iedereen die een vlotte babbel heeft of een beetje contrair de kont tegen de krib gooit is al snel ‘expert’. En als iemand ook nog eens de kijkcijfergrafiek omhoogduwt, speelt zoiets als pluriformiteit (de reden waarom we in Nederland meer talkshows dan actualiteitenrubrieken hebben) geen enkele rol meer. 

Zo zat Telegraaf-journalist Martin Visser afgelopen maand maar liefst twaalf keer aan een talkshowtafel, twee optredens minder dan Telegraaf-uithangbord Wierd Duk (die geregeld op tv vertelt dat op tv geen plaats is voor zijn geluid). Visser zat als economisch commentator bij Nieuws van de Dag op SBS6, maar ook bij Goedemorgen Nederland (WNL), Pauw & De Wit (BNNVARA) en WNL op Zondag. Twaalf keer bij vier programma’s, alsof er geen andere economisch onderlegde experts in Nederland te vinden zijn. Je kunt je afvragen waarom er zoveel talkshows nodig zijn als ze allemaal dezelfde gezichten uitnodigen.

Zo lijkt ook Jelle Postma sinds september vorig jaar ineens de enige die iets weet van rechtsextremisme. Afgelopen maand zat hij bij Goedemorgen Nederland, Pauw & De Wit en Renze. Maar ook de kranten voeren hem veelvuldig op. EW Magazine dook vorige week in de werkwijze van de directeur van Justice for Prosperity die samen met andere vrij nieuwe stichtingen alarmistische rapporten publiceert over de democratie die in levensgevaar zou zijn. Alleen zijn de geldstromen achter en tussen de stichtingen vaag, schrijft EW, en de rapporten zelf rammelen nogal, zeggen geraadpleegde experts. Ze spreken over vergaande conclusies en onderbouwingen waar veel op af te dingen is.

‘Als mijn studenten dit soort onderzoeken zouden inleveren als journalistieke of wetenschappelijke productie, dan zou ik ze er een dikke onvoldoende voor geven’, aldus oud-NCTV’er en bijzonder hoogleraar onderzoeksjournalistiek Nikki Sterkenburg (Vrije Universiteit Amsterdam) in het weekblad. Waarom media toch zo gretig die rapporten overnemen? Omdat de conclusies in hun ideologische straatje passen, volgens Henri Beunders, emeritus hoogleraar publieke opinie (Erasmus Universiteit).

De tunnelvisie zit dus bij redacties zelf. Ik denk dat een ongezonde obsessie met kijkcijfers een nog grotere rol speelt. Sensationele oneliners doen het nou eenmaal goed. Vlam heeft er zijn expertise van gemaakt. Een kritische blik op die uitspraken en méér genuanceerde bijdragen van een waaier aan experts van buiten de Hilversumse bubbel zouden het publieke debat pas goed doen.