foj 2019

— zaterdag 5 mei 2012, 14:14 | 0 reacties, praat mee

Bron vermelden, wel zo chique

De journalistiek heeft een gecompliceerde houding ten opzichte van de plagiaatparagraaf (het citaatrecht) in de Auteurswet. Hoe gecompliceerd laat zich het beste illustreren aan de hand van een reconstructie: hoe een nieuwsbericht over een plagiaatkwestie werd geplagieerd.

Op 17 april publiceerde de website van Villamedia een nieuwsbericht met als kop: ‘NRC schrijft Volkskrant over’. Strekking: NRC-redacteur Cees Banning heeft als gevolg van ‘deadlinestress’ voor een bericht over oliegigant Lukoil (‘Russisch concern Lukoil koopt tankstations’, NRC Handelsblad, 13 april 2012) grote delen letterlijk overgeschreven uit een bericht in de Volkskrant van die ochtend. Ook leende hij wat tekst uit Het Financieele Dagblad. Bij geen van de gebruikte citaten vermeldde Banning de bron. Een dag na de ontdekking zegt de hoofdredactie in de krant dat de redacteur bronnen had moeten noemen, zoals het interne stijlboek van NRC voorschrijft.

‘De hoofdredactie betreurt de ongeoorloofde werkwijze en onderzoekt de gang van zaken.’ Twee dagen later besluit de hoofdredactie Banning over te plaatsen naar een niet-schrijvende functie. 

Het werpt de vraag op hoe het kan gebeuren dat een journalist die een ‘onberispelijke staat van dienst’ (de woorden zijn van NRC-hoofdredacteur Peter Vandermeersch, red.) van 25 jaar achter zich heeft, een dergelijke fout maakt. Het meest voor de hand liggende antwoord lijkt inderdaad ‘deadlinestress’, gecombineerd met de behoefte een zo compleet mogelijk verhaal te willen bieden aan de lezer. Uit een toelichting op zijn werkwijze blijkt – als we uitgaan van een welwillend scenario –  dat Banning zijn best heeft gedaan om eigen citaten te halen bij de topman van Lukoil in de Benelux, Bulat Subaev. Zowel de Volkskrant als Het Finan­cieele Dagblad hadden die ochtend (13 april) grote artikelen over Lukoil gebracht. Het was Bannings’ taak voor de avondeditie van NRC – waarvoor de deadline rond het middaguur ligt – een stuk te schrijven met een eigen invalshoek. Hij legde contact met de woordvoerder van het bedrijf maar deze kon de topman niet op tijd met Banning in contact brengen. In een uiterste poging zegt Banning toch in contact te zijn gekomen met Subaev, via de telefoniste van het bedrijf. Met de deadline in zijn achterhoofd leest hij hem de citaten voor uit de Volkskrant en het FD. De slecht Engels sprekende topman beantwoordt de citaten met een bondig ‘correct’ maar voegt geen unieke tekst toe.

Waarschijnlijk heeft Banning – met een rap naderende deadline voor ogen – zich de citaten uit andere media, althans voor zijn gevoel, eigen gemaakt. Hij had ze immers bij de topman geverifieerd. Het verschafte hem in zijn ogen de legitimatie om geen bronnen te vermelden. Achteraf betreurt hij dit: ‘Dat ik dit niet heb gedaan is dom. Een stevige slordigheid. Het stuk had nooit zonder bronvermelding in de krant gemogen.’

Dat deze ‘slordigheid’ hem zo duur komt te staan is terecht, maar in zekere zin ook zuur als je bedenkt dat de (kwaliteit)journalistiek op grote schaal tekst leent. Meestal met bronvermelding, maar lang niet altijd.
Maar ook het ANP, dat – hoe ironisch – precies dit nieuws plagieerde door op de dag nadat Villamedia het bericht bracht, een nieuwsbericht via zijn net verspreidt over de excuses die NRC aanbiedt. In dit bericht wordt gemeld dat de digitale plagiaatdetector Ephorus uitwijst dat 66 procent van het NRC-bericht overeen komt met het bericht in de Volkskrant. Oei, laat dit nou net de unieke inhoud zijn die data-deskundige Damiaan van Eeten van Villamedia aanleverde voor ons nieuwsbericht. Helaas meldde het ANP dit er niet bij. Het effect van het Droste-blikje dringt zich op.

Vrijwel direct nadat het ANP-bericht is verspreid wordt het op NU.nl gepubliceerd. Ik probeer daarom met de redactie van NU.nl contact te zoeken om te vragen waarom ze de bron niet vermelden. Dat is nog niet gemakkelijk. Op het telefoonnummer van de redactie wordt niet opgenomen. Na lang zoeken vind ik op de site een kopje ‘colofon’, waarin de vorig jaar vertrokken Laurens Verhagen nog als hoofdredacteur wordt vermeld.

Ik stuur een mailtje: ‘Waarom melden jullie de bron niet (Villamedia) in – nota bene – stuk over plagiaat NRC; de 66 procent overeenkomst met Volkskrant stond gisteren al bij ons?’ Vrijwel direct krijg ik antwoord van Daan Heijink van van NU.nl: ‘Bedankt voor uw aanmerking, ik heb het aangepast.’ En inderdaad, ineens is er een linkje naar onze site aangebracht.

Inmiddels verschijnt het ANP-bericht op talloze sites. Zonder bronvermelding. Ik mail ook naar RTL Nieuws.nl met dezelfde vraag als aan NU.nl. Een antwoord van Ferdinand Buitenhuis volgt vrijwel direct: ‘Dit bericht is gemaakt door het ANP; ik vind het inderdaad slordig dat zij Villamedia niet hebben vermeld. Ik pas het bericht aan.’

Vervolgens bel ik het ANP. De dienstdoende eindredacteur zegt dat het excuus van NRC in zijn eigen krant aanleiding was voor het nieuwsbericht. Als ik hem vertel dat het plagiaatpercentage van 66 procent al eerder op Villamedia stond, repliceert hij: ‘We zien ook niet alles. Het is nu te laat. Als we een follow up maken zullen we Villamedia vermelden.’ Die follow up komt er niet. Ook niet als Villamedia later die week meldt dat Banning een andere functie krijgt. Nieuws dat wel door andere media wordt overgenomen, waaronder NU.nl. Nu meteen netjes met bronvermelding.

Dat het ANP geen bron vermeld is des te slordiger, aangezien het persbureau zelf veel last ondervindt van plagiaat. Vorig jaar kondigde ANP-hoofdredacteur/directeur Erik van Gruijthuijsen aan werk te gaan maken van plagiaat­bestrijding. Hij startte een intern meldpunt, waarbij alle redacteuren werden aangeschreven met de vraag direct melding te maken wanneer zij bij andere media stuiten op van het persbureau ‘gepikte’ kopij.

In de discussie over plagiaat bestaan er rekkelijken en preciezen. Het pikken van kopij door buitenlandse correspondenten wordt oogluikend toegestaan. Volgens voormalig correspondent Peter ter Horst, tevens oud-hoofdredacteur van de Haagsche Courant, lenen nogal wat buitenlandse journalisten rijkelijk uit kopij van de plaatselijke media zonder dat er een haan naar kraait, zo zei hij bij Kunststof (Radio 1, 18 april) naar aanleiding van de kwestie-Banning. NRC Handelsblad had in zijn laatste stijlboek in print (uit 2000) zelfs een uitzonderingsclausule voor correspondenten opgenomen. Die behelst dat correspondenten om ‘snel en doelmatig’ te kunnen werken zwaarder mogen leunen op plaatselijke media omdat zij niet in staat zijn het werk van hun collega’s ter plaatse over te doen.

Voldoet de uit 1912 stammende Auteurswet nog steeds aan de eisen van deze tijd? De kwestie-Banning en recente plagiaatbeschuldigingen aan de adressen van Volkskrant-correspondent Natalie Righton (door Arnold Karskens bij de uitreiking van De Tegel), Elsbeth Etty in haar boek ‘Het ABC van de literaire kritiek’ (hoogleraar Nederlandse Letterkunde Jos Joosten) en aan Ad van Liempt in zijn rede ‘Voetbal in Westerbork’ (Theodor Holman in zijn column ‘Jatwerk’ in Het Parool)  tonen aan dat er een grijs gebied is tussen plagiaat en het keihard schenden van auteursrecht.

Voor de zekerheid – maar misschien nog wel meer omdat het gewoon fatsoenlijk is andermans werk te honoreren – blijft het ruimhartig vermelden van gebruikte bronnen een chique gewoonte.

Bekijk meer van

vvoj 2019

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl
020-30 39 750

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur, 020-30 39 751

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur, 020-30 39 752

Linda Nab
Redacteur, 020-30 39 758

Lars Pasveer
Redacteur, 020-30 39 755

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur, 020-30 39 757

Anneke de Bruin
Vormgever, 020-30 39 753

Marc Willemsen
Webontwikkelaar, 020-30 39 754

Vacatures & advertenties

Karen Bais
020-30 39 756

Sofia van Wijk
020-30 39 711

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.