Van Bieslog tot cd-rom: lessen uit 32 jaar digitaal archiveren bij de VPRO

VPRO Digitaal, in 1994 de allereerste digitale afdeling van een Nederlandse omroep, hield afgelopen april op te bestaan als zelfstandige afdeling. Het was een uitvloeisel van de reorganisaties waar de hele Publieke Omroep mee te maken kreeg door de opgelegde bezuinigingen. De afdeling is opgesplitst in een team dat de infrastructuur van VPRO.nl onderhoudt en een deel dat het Medialab versterkt, waar innovatie en het vinden van nieuwe manieren om verhalen te vertellen nu zijn ondergebracht en dat werkt onder leiding van de hoofdredactie.

Het zegt volgens Kuiper iets over het moment dat het geen zelfstandige afdeling meer is en nu geborgd is in de rest van de organisatie. “Als je iets doet wat veel mensen nog niet begrijpen, of iets innovatiefs is, dan terughoudend zijn met het inpassen in de rest van de organisatie. Maar op een gegeven moment moet het natuurlijk wel goed aansluiten.”

The Internet Archive en verdwenen projecten
Bij het afscheid van het instituut werd een online tijdlijn gepresenteerd, met daarop alle innovatieve digitale VPRO-initiatieven van de afgelopen 32 jaar in tekst en beeld. Kuiper was de initiator van het creëren van die tijdlijn. Dat was overigens nog niet zo’n gemakkelijke klus als het misschien lijkt. Van de uitspraak dat alles altijd online te vinden is klopt in de praktijk weinig.

Kuiper heeft voor dat project hele avonden op The Internet Archive doorgebracht. “Probeer maar een tijdlijn te maken van VPRO.nl en te zien wanneer er weer een nieuwe versie van kwam, daar werd voortdurend aan geknutseld.” En dan heeft hij het nog niet over het probleem dat hij bij het zoeken naar bepaalde oude, digitale projecten de URL niet wist. “Dan kan je niets zoeken.” Gelukkig had de VPRO dan nog wel ergens de broncode opgeslagen en kon hij in oude HTML-pagina’s kijken en afleiden wat de URL moest zijn.

“Wij zijn natuurlijk geen archief. We zijn ook geen museum. De kennis hier en waarvoor we hier zijn is nieuwe dingen maken en niet archiveren. In hindsight zijn de presentaties die we hebben gegeven op allerlei plekken, op festivals en conferenties, heel belangrijke bronnen geweest om te laten zien hoe dingen gewerkt hebben.”

De kennis hier en waarvoor we hier zijn is nieuwe dingen maken en niet archiveren

“Het Internet Archive is hartstikke mooi, daar zit heel veel in. Maar niet van de eerste jaren”, vervolgt Kuiper. “Want toen bestond het Internet Archive zelf nog niet.” (Het Internet Archive is in 1996 opgericht, red.) Dus voor de eerste jaren moest Kuiper in de archieven van de VPRO grasduinen.

“Van de alleroudste site is soms niks meer. Waarom? Omdat niemand zich realiseerde dat dat de moeite waard was, het archiveren.” Op de tijdlijn staan diverse voorbeelden van zo goed als bijna helemaal verdwenen projecten. Een daarvan is Pluto dat is gemaakt in 1994.

“Een Tamagotchi-achtig projectje waarin je dieren kon voeren in een dierentuin. Als je die niet op tijd voerde, dan gingen ze dood en hadden ze hun hok volgekakt. Daar is welgeteld nog één screenshot van bewaard gebleven. En die is niet bij de VPRO gevonden, maar bij de jongen die toen stage liep op de afdeling en had geholpen.” (Tamagotchi, het elektronische virtuele huisdier, werd overigens pas twee jaar later, in 1996, in Japan uitgebracht, red.) “Daar was ik heel blij mee, met dat ene hele kleine plaatje.”

“We hebben erop gelet dat we altijd mapjes maakten van projecten en in ieder geval screenshots bewaarden, of screenflows, dat je het opneemt. Door het maken van screenshots laat je zien wat er ooit was. Het zegt iets over de vormgeving én het zegt iets over hoe de internetwereld eruitzag,” benadrukt Kuiper.

Technologie veroudert
“Dat betekent niét dat je een site hebt waar je doorheen kan klikken,” vervolgt hij. “Maar de vraag is hoe belangrijk dat is.” Het kan ook nog steeds betekenen dat twintig jaar later een bestand niet afspeelbaar is, maar dat is volgens Kuiper eigenlijk een ander probleem. “Een RealAudio-bestand was op een gegeven moment nauwelijks meer afspeelbaar. Daar zitten al allerlei valkuilen in de weg naar archiveren.” Over audio straks meer.

Zoals eerder geschreven: technologie veroudert snel. “Een van de eerste dingen die VPRO Digitaal maakte was een cd-rom”, vertelt Kuiper. (compact disc read-only memory, red.) “Die cd-rom was gewoon nergens meer af te spelen. Nu zou je zelfs geen apparaat kunnen vinden waar een cd-rom in past. Een keer op een vrijdagmiddag hebben we in een computer via twee emulaties (het nabootsen van een ander computersysteem of apparaat met behulp van hardware of software, red.) het zover gekregen dat het ding wel afspeelde.”

“Dat hebben we maar gefilmd vanaf het scherm”, vult Kuiper aan. “Het archiveren van digitale projecten, zeker als ze interactiever worden, is een puzzel waar Beeld en Geluid ook mee bezig is.” Beeld en Geluid is de kern van waar het audiovisuele deel van de publieke omroep ligt.

Een ander voorbeeld dat Kuiper geeft gaat over de iPad-applicatie Money & Speed, uit 2011. Dat was een iPad-applicatie waarin je een hele uitzending van Tegenlicht kon zien, waarin ook allerlei extra informatie zat over mensen en onderwerpen en waarin zelfs live aandelenkoersen te vinden waren. “Ik heb thuis nog een iPad waar die app op draait. Maar je kan hem niet meer downloaden, hij draait niet meer op latere versies, en je kan hem niet blijven updaten naar de huidige standaarden. Dus op een gegeven moment verdwijnt gewoon dat hele product.”

Wat ons meteen op het volgende onderwerp brengt: want wat ga je dan archiveren? In het geval van Money & Speed zijn het screenshots en een filmpje waarin je ziet hoe de iPad-applicatie gebruikt wordt, vertelt Kuiper. “Dus wat je voor het nageslacht dan vastlegt is de gebruikerservaring van het product dat je gemaakt hebt plus een aantal screenshots. De onderliggende uitzending zelf staat gewoon bij Tegenlicht en bij Beeld en Geluid.”

Bieslog
“Bieslog van Wim de Bie is een interessante casus geweest,” geeft Kuiper aan. Toen Kees van Kooten en Wim de Bie stopten met televisie maken, heeft Wim de Bie nog een aantal jaren zelf televisie gemaakt. En toen kwamen aan het eind van de vorige eeuw de weblogs op. De Bie was in 2002 een van de eerste BN’ers die begonnen met bloggen.

“Wim had daarmee geëxperimenteerd en die zag het als tool waarin hij de volledige autonomie had om iedere dag een stukje tekst te plaatsen. Dat heeft hij een paar maanden geprobeerd en toen zei hij tegen de VPRO: ‘Ik wil geen televisie meer maken, ik wil een weblog bijhouden: Bieslog’. Dat heeft hij zes jaar gedaan. Iedere dag om half negen stond er een stukje. Wim was daar volledig autonoom in en hij maakte ook audio en video.”

“Daarvoor moest hij naar ons toe komen en dan zetten wij het audio- of videobestand online. Later kon hij dat zelf, maar dat was stapsgewijs. Als je helemaal crossmediaal als maker autonoom bent, dan ben je niet afhankelijk van wanneer iets wordt uitgezonden. Dat was het ontdekken van een nieuwe vorm van mediamaken die daarvoor niet kon.”

Wat volgens Kuiper hierbij van belang is: “Je moet ook context geven en uitleggen, want anders snappen mensen het niet. Als je niet weet dat er voor 2007 geen YouTube was, dan is het moeilijk uit te leggen dat het heel bijzonder was om video op een weblog te zetten.” En dus de moeite waard om te bewaren, stelt Kuiper.

Een nieuw CMS en migratie
Op het moment dat Wim stopte met Bieslog in 2008 stonden er 6000 stukjes op. Een aantal jaar later was er echt een nieuw CMS nodig, iets wat eens in de zoveel jaar onvermijdelijk is: “CMS’en verouderen. En dan heb je heel veel gezeik”, vult hij lachend aan en met veel gevoel voor understatement. “Er worden nieuwe dingen mogelijk en je raakt ook dingen kwijt.”

Als je niet weet dat er voor 2007 geen YouTube was, dan is het moeilijk uit te leggen dat het heel bijzonder was om video op een weblog te zetten

“En wat bleek? Wij konden Bieslog niet migreren.” Bieslog werd uiteindelijk als platte html bewaard, maar kon in die vorm niet meer online komen. De site werd noodgedwongen gearchiveerd en was niet meer toegankelijk voor het publiek. Een aantal jaren later werd op verzoek van de partner van Wim de Bie gekeken of er toch nog iets mogelijk was, om Wim voor zijn 80e verjaardag weer een volledig functionerend Bieslog aan te bieden. Het werd een groot project met medewerkers en vrijwilligers die hebben zitten puzzelen en de site zó gemaakt hebben dat die niet meer afhankelijk is van externe systemen, vertelt Kuiper.

“Je moet bedenken hoe het toen was. Je hebt een html-pagina, daar staat een linkje in en die link ging naar een schijf en daar stonden de Realaudio files op. Maar als die schijf kapot zou gaan, dan heb je alleen maar een verwijzing naar iets wat het niet meer doet. Dus we hebben daar één pakket van gemaakt, dat je een soort van strik eromheen kan doen en het helemaal autonoom is.”

© Truus van Gog

“Maar er zaten dus nog wel RealAudio- en videodingen in die je niet meer kon afspelen. Dus we hebben alles omgezet naar mp3 en mp4. Dat zal wel eventjes meegaan”, is althans de hoop van Kuiper. “Als dat ook eindigt, is het in ieder geval weer migreerbaar.”

“Daar hebben we Bieslog weer helemaal mee opgebouwd en online gezet. Het Bieslog dat je nu ziet is een exacte kopie van wat Wim gemaakt heeft. Je kan er alleen niet in zoeken.” Bieslog is volgens Kuiper wel een bijzonder voorbeeld geweest van een digitaal journalistiek project dat de VPRO helemaal als een soort tijdcapsule heeft kunnen vastleggen.

3voor12, Cinema en Tegenlicht
Bij 3voor12 was het een heel ander verhaal met het loslaten van het oude cms. In principe is alles wat 3voor12 geschreven heeft er nog steeds. Daar is niks van weggegooid, meldt Kuiper. Maar: daar komen wel steeds meer artikelen en foto’s bij. “De vraag is dan: ‘moet je alles meenemen en kan ik alles meenemen?’” Dat wordt volgens hem ingewikkelder. “De data van de oude sites van 3voor12 is gemigreerd, de afbeeldingen zijn gemigreerd, maar niet altijd alle onderdelen.”

En waar je bij zo’n overgang naar een nieuw cms volgens Kuiper dan aandacht voor moet hebben is dat je tijdens dat proces wél op een gegeven moment denkt “hé, we moeten even opletten, want voordat een site echt uit de lucht gaat, moeten er wel screenshots worden gemaakt van al die sites en een aantal onderliggende pagina’s. En die bewaren we. De site zelf is natuurlijk gewoon weg”.

Ook bij Cinema heeft de VPRO een keuze moeten maken. VPRO Cinema bevatte een veelgebruikte filmdatabase, maar ook een personendatabase. “De filmdatabase bestond uit meer dan 100.000 artikelen. De personendatabase had zelfs 300.000 of 400.000 pagina’s. Daar werd op een gegeven moment de vraag gesteld: hoeveel worden die gebruikt?”

De conclusie: er werd afscheid genomen van de personendatabase. “Dat was te duur, wat betreft de kosten om het allemaal te migreren, te hosten en te onderhouden. Dan raakt het wel wat je biedt aan het publiek, maar het raakt niet de essentie van wat Cinema.nl doet, namelijk helpen cureren, jouw gids door het aanbod te zijn.”

Ontsluitingen
Kuiper stipt ook nog een volgens hem grensverleggend project van Tegenlicht aan. “Zij hebben in 2022, naar aanleiding van het 20-jarig bestaan, een heel bijzonder project opgezet: het Archief van de Toekomst. Daar zitten alle uitzendingen in die ook op een heel bijzondere manier zijn ontsloten. Het is ook een tool waarin je op allerlei manieren door het archief kan zoeken. Nu kijken we er bijna niet meer van op hoe snel dat soort ontsluitingen gaan”, vervolgt hij. “Maar een paar jaar geleden was dat echt state-of-the-art.”

Radio was ingewikkelder. “We hebben op een gegeven moment het project Woord.nl gedaan, dat was de ontsluiting van alle audioarchieven van de publieke omroep. Ze zeiden bij Beeld en Geluid bijvoorbeeld dat mensen nooit audio opvroegen. Hoe kwam dat? Wat bleek: de metadata was heel slecht. Je had wel bandjes of het was al gedigitaliseerd, maar als je niet beschrijft wat erop staat, kan je het natuurlijk ook niet vinden,” vertelt Kuiper.

“Nu zijn we gewend: ‘stop er een bandje in en er komt gewoon tekst uit de rollen’. Maar dat stond toen net in de kinderschoenen. Dat je geautomatiseerd kan zoeken in ondertitelbestanden, getranscribeerde audio. Je ziet nu wel, het probleem met betrekking tot audio lost zichzelf in hoog tempo op.”

Hoe heeft de VPRO het toen aangepakt, toen al die mogelijkheden er nog niet waren? “Ad hoc, afhankelijk van mensen die veel weten en er tijd in stoppen om die kennis in te zetten. Nienke Feis, een VPRO-radioveteraan, heeft lang een weblog gehad waarvoor zij oude uitzendingen digitaliseerde en er stukken over schreef. Dat soort mensen zijn uiteindelijk onvervangbaar, je bent afhankelijk van iemand die weet dat het er is.”

Je bent afhankelijk van iemand die weet dat het er is

Collectief geheugen
Wat Kuiper op het volgende punt brengt: het collectieve of institutionele geheugen van een bedrijf. “Ik kon die tijdlijn maken omdat ik persoonlijk al die projecten kende.” Kuiper werkt immers al sinds halfweg de jaren negentig bij de omroep.

Maar er gaan voortdurend mensen weg of met pensioen. Dan verlies je ook veel collectief geheugen, stelt Kuiper. “Als wij straks naar een omroepenhuis gaan, dan wordt de VPRO natuurlijk weer iets anders. Hoe gaan wij om met ons archief, met de kennis over ons DNA?” Zorg dragen voor het verleden staat ook op gespannen voet met de hoofdtaak die we hebben: nieuwe programma’s maken. De VPRO is geen museum of archiefinstelling, dus hoe hou je financiële middelen beschikbaar om daarin te investeren? Zeker als dat ten koste gaat van het maken van nieuwe dingen.

Wat volgens Kuiper nodig is, is besef van de hele culturele geschiedenis. Voor hem is het van belang dat je mensen meeneemt in de geschiedenis, zonder dat je een museum wordt. “Dat is die brug tussen het verleden, heden en de toekomst.”