25 kijktips voor het IDFA Festival

Op alfabetische volgorde:
Alternative 3
Een ‘oudje’, want deze mocumentary komt uit 1977. Het verhaal: Eind jaren zeventig werd als aflevering van de Britse tv-documentaireserie Science Report deze film uitgezonden over een wereldwijde samenzwering die tot doel had de maan en Mars geschikt te maken voor bewoning. Niet voor iedereen, maar voor een uitverkoren groep. Wetenschappers en wereldleiders hadden besloten dat dit het enige haalbare alternatief was voor het volledig uitsterven van de mensheid, gezien het feit dat de aarde door het broeikaseffect snel onleefbaar zou worden.

De autoriteit van presentator Tim Brinton en het slimme gebruik van archiefmateriaal en reële wetenschappelijke bevindingen droegen eraan bij dat een deel van het publiek de hoax niet direct doorzag. Meer bij IDFA

Best of Enemies: Buckley vs. Vidal
In aanloop naar de presidentsverkiezingen van 1968 nodigde de Amerikaanse televisiezender ABC twee toonaangevende denkers uit om in een live-uitzending te debatteren over de staat van het land. Het gaat om de aartsconservatieve journalist William F. Buckley en de progressieve schrijver Gore Vidal. Alleen dat debat escaleert. Wat met plaagstootjes begint eindigt in scheldpartijen. Het debat werd daarmee het eerste Amerikaanse voorbeeld van meedogenloos moddergooien naar politieke tegenstanders. Meer bij IDFA

Black Box Diaries
In Japan wordt maar vier procent van de verkrachtingszaken daadwerkelijk in behandeling genomen door justitie. Tegen die achtergrond speelt het verhaal van de Japanse journalist Shiori Ito zich af. Ito wordt in 2015 verkracht door een invloedrijke journalist. Ze doet aangifte, maar krijgt te horen dat er onvoldoende bewijs is voor een strafzaak en moet toezien hoe de dader wordt beschermd door zowel politie als door politici, onder wie premier Abe. Ze besluit een civiele zaak te starten, een boek te schrijven en haar jarenlange strijd in een visueel dagboek vast te leggen. Met alle gevolgen van dien. Meer bij IDFA

Blue Orchids
In ‘Blue Orchids’ creëert Johan Grimonprez een dubbelportret van twee experts die tegengestelde uitersten vertegenwoordigen in het speelveld van de wereldwijde wapenhandel. Beide mannen, de voormalig New York Times-correspondent Chris Hedges en Riccardo Privitera, voormalig wapenhandelaar voor het inmiddels opgeheven Talisman Europe Ltd, omschrijven dezelfde pijn en hetzelfde trauma, maar vanuit radicaal tegenovergestelde perspectieven – de een wijdt zijn leven aan het ontmaskeren van leugens, de ander heeft zijn leven op leugens gebouwd. Meer bij IDFA

Ernest Cole: Lost and Found
Met zijn boek ‘House of Bondage’ liet fotograaf Ernest Cole eind jaren zestig van binnenuit zien wat de apartheid betekende voor zwarte Zuid-Afrikanen als hijzelf. De wereld was geschokt. In de jaren tachtig raakte Cole in de vergetelheid, mede doordat zijn negatieven verloren leken te zijn gegaan. In 2017 is een groot deel teruggevonden. Door de lens van de in armoede gestorven Cole kijkt regisseur Raoul Peck (I Am Not Your Negro) terug op diens werk en leven. De voice-over is gebaseerd op teksten van Cole, de hoofdrol is voor zijn foto’s. Meer bij IDFA

Eight Postcards from Utopia
Radu Jude’s fictiefilms gaan vaak over de relatie tussen beelden en de werkelijkheid. In zijn nieuwe found footage-documentaire richt hij zich op advertenties. Samen met filosoof Christian Ferencz-Flatz kijkt hij naar de beeldvorming in Roemenië in de periode na 1989, toen het land van een socialistische eenpartijstaat in een kapitalistische democratie veranderde. Meer bij IDFA

Eyes of Gaza
Meer journalisten zijn in de loop van een jaar al gedood tijdens de oorlog in Gaza dan in enig ander conflict sinds het Committee to Protect Journalists (CPJ) in 1992 data begon te verzamelen. In dit portret worden drie Palestijnse journalisten gevolgd in Noord-Gaza tijdens hun levensgevaarlijke pogingen hun werk te doen. Meer bij IDFA

Home Game
Lidija Zelovic portretteert haar ontheemde familie in Nederland al sinds 1993, toen ze hun door oorlog verscheurde thuis in Sarajevo moesten ontvluchten. Zelovic’s filmessay legt de dualiteit bloot waarmee alle migranten leven: wat is ‘thuis’? Ook vestigt de filmmaakster de aandacht op ontwrichtende maatschappelijke en politieke ontwikkelingen in Nederland, die ze herkent uit haar uit een gevallen geboorteland Joegoslavië. Home Game biedt een soms grappige, vaak confronterende en steeds oprechte kijk in Zelovic’s leven, dat als spiegel fungeert voor het huidige politieke klimaat in Nederland en veel andere landen in de wereld. Meer bij IDFA

Iron
Terwijl gewapende conflicten oplaaien aan de randen van Europa, wordt de herdenking van de Tweede Wereldoorlog aangegrepen om de geesten rijp te maken voor hernieuwde strijd. Filmmaker Vitaly Mansky werd geboren in Oekraïne, maakte in de jaren negentig kritische documentaires in Rusland en woont sinds 2014 noodgedwongen in Letland. Door zonder commentaar te laten zien hoe oorlogsherdenkingen variëren binnen Europa, (in Azerbeidzjan, Rusland, Polen en Duitsland) legt hij een fundamenteel en potentieel gevaarlijk verschil in mentaliteit bloot. Meer bij IDFA

I’m Not Everything I Want to Be
“De Nan Goldin van Sovjet-Praag”, werd fotograaf Libuše Jarcovjáková gedoopt door The New York Times. Sinds de late jaren zestig maakt ze rauwe foto’s van gemarginaliseerde groepen en richt ze de camera daarnaast regelmatig op zichzelf. Toch werd haar artistieke verdienste pas recent internationaal erkend. Als ze in 2019 door fotofestival Les Rencontres d’Arles wordt uitgenodigd haar werk te exposeren, duikt ze haar archief in. Deze film over haar leven en werk bestaat volledig uit haar eigen materiaal, dat als een diavoorstelling voorbijtrekt, aangevuld met dagboekfragmenten die Jarcovjáková zelf voorleest. Meer ij IDFA

Make It Look Real
Een fotostudio in Pakistan plakken de beeltenissen van klanten naar wens in stockfoto’s gebruikt, de ander verkoopt echte nieuwsfoto’s aan Amerikaanse kranten zoals The New York Times. Hoewel de fotografen en de filmmaker zich op tegengestelde manieren tot de werkelijkheid verhouden, beginnen de grenzen tussen hen te vervagen. Ze richten hun camera’s op elkaar en worden zo het onderwerp van elkanders werk. Meer bij IDFA

Man Number 4
Onmiskenbaar onheilspellend is de foto die in december 2023 is genomen in Gaza en vervolgens gedeeld werd op social media. Maar waar dat precies in zit, is lastig te zeggen. Is het de combinatie van geboeide mannen op hun knieën en de iets verderop rondlummelende soldaten? Het decor dat bestaat uit rommelig struikgewas en een verlaten flatgebouw op de achtergrond? De setlampen en de fotograaf die enscenering suggereren? Of de figurantenrol van dr. Khalid Hamoda, die sindsdien spoorloos is?

Filmmaker Miranda Pennell deconstrueert de foto door in te zoomen op de afzonderlijke details. Wat zien we eigenlijk? Met de identificatie van elk puzzelstukje wordt het aanvankelijk gepixelde beeld scherper en zoomt de camera verder uit. Totdat we het volledige beeld zien. En als je weet wat de foto voorstelt, hoe kun je je dan als kijker nog afzijdig houden? Meer bij IDFA

No Other Land
De jonge Palestijnse activist Basel Adra woont in Masafer Yatta, een eeuwenoud netwerk van bedoeïenendorpjes op de Westelijke Jordaanoever. Zijn gemeenschap is het doelwit van een agressieve Israëlische uitzettingscampagne, zogezegd om plaats te maken voor een militaire basis. Overdag leggen bulldozers dorpen plat, ’s nachts bouwen wanhopige inwoners hun huizen weer op.

Samen met de Joods-Israëlische journalist Yuval Abraham en twee coregisseurs start Adra een filmcollectief. Vanaf de zomer van 2019 richten ze hun camera’s op de soldaten. Hoewel de documentaire al af was in oktober 2023, eindigen de regisseurs met ontluisterende beelden van Masafer Yatta in oorlogstijd. Het maakt deze urgente film – op de Berlinale onderscheiden met de prijs voor beste documentaire en winnaar van vele publieksprijzen – tot zowel een geschiedenisles als een tragische proloog. Meer bij IDFA

Off Frame aka Revolution Until Victory
Met Off Frame vertelt Mohanad Yaqubi een verhaal over mensen op zoek naar hun eigen beeld. Hij maakte een mozaïek van lang verborgen en recent ontdekte archiefbeelden van de strijd van het Palestijnse volk om in de jaren 60 en 70 op eigen voorwaarden hun beelden te creëren, via de oprichting van de Palestine Film Unit. Na de Israëlische invasie van Libanon in 1982 zijn de meeste van deze Palestijnse films verloren gegaan. Veel beelden in Off Frame zijn afkomstig uit kopieën die voor de invasie naar internationale filmfestivals zijn gestuurd. De originele prints zijn tot op de dag van vandaag zoek.

Yaqubi vult de leemte in het collectieve geheugen door deze vergeten cinema nieuw leven in te blazen. Hij laat zien wat zich binnen het kader afspeelde en geeft tegelijkertijd een kritische reflectie op wat buiten het kader is gevallen. Meer bij IDFA

Real
De Oekraïense regisseur Oleh Sentsov werd na de Russische annexatie van de Krim in mei 2014 gearresteerd op basis van verzonnen beschuldigingen. Hij kreeg een straf van 20 jaar opgelegd, maar werd vrijgelaten in een gevangenenruil tussen Rusland en Oekraïne in 2019. Toen Rusland in 2022 de grootschalige invasie van Oekraïne startte, sloot Sentsov zich aan bij Oekraïense strijdkrachten. Met een camera op zijn helm filmde hij de veldslagen.

Als zijn gevechtsvoertuig tijdens een van deze veldslagen vernietigd wordt door de Russen, komt Sentsov vast te zitten in een nabijgelegen loopgraaf. Via radiocommunicatie probeert hij de evacuatie van zijn eenheid te organiseren. Real is genoemd naar de codenaam voor deze missie, maar verwijst ook naar het realiteitsgehalte van de oorlogsbeelden. In real time toont Sentsov namelijk negentig intense minuten in de loopgraaf. Meer bij IDFA

Respite
Westerbork werd in 1939 gebouwd als opvangkamp voor Joodse vluchtelingen, maar veranderde onder de nazi-bezetting allengs in een doorgangskamp. Voor ruim 100.000 Joden, Roma, Sinti en verzetsstrijders was Westerbork het voorportaal van de hel. In 1944 gaf kampcommandant Gemmeker opdracht voor een film, waarschijnlijk om zijn oversten te overtuigen van het economisch nut van het met sluiting bedreigde kamp. De Joodse fotograaf Rudolf Breslauer schoot de beelden. De restanten van de nooit afgemaakte Westerborkfilm – met onder andere het onvergetelijke shot van een Sinti-meisje dat tussen twee wagondeuren de wereld inkijkt – zijn sinds 2017 opgenomen in het UNESCO Memory of the World Register.

In deze essayistische documentaire blaast de Duitse filmmaker Harun Farocki – bekend van zijn kritische politieke documentaires en theorieën – de zwart-witbeelden nieuw leven in. In tussentitels geeft hij context bij de ambigue propagandabeelden, die een beeld neerzetten van Westerbork als een efficiënte minimaatschappij. Wat is er af te leiden uit de beelden? En wat laten ze juist niet zien? Meer bij IDFA

Riefenstahl
Leni Riefenstahl (1902-2003) is zeker voor een hedendaags publiek veruit de bekendste regisseur die in opdracht van de nazi’s werkte. Wellicht net zo berucht is de vasthoudendheid waarmee ze haar historische onschuld claimde – en die van haar esthetiek. Ja, zij was onder de indruk van Hitler, maar had slechts een kans gegrepen om haar talenten te gebruiken.

Andres Veiel, eminent chroniqueur van de recente Duitse geschiedenis, had voor zijn fascinerende portret voor het eerst toegang tot een schat aan privémateriaal uit de nalatenschap van Riefenstahl en haar veertig jaar jongere partner Horst Kettner. Meer dan in eerdere films over haar wordt duidelijk hoezeer Riefenstahl – zich wentelend in zelfingenomen slachtofferschap – in een gunstig licht gezien wilde worden. Bovenal toont Veiel dat Riefenstahl niet onwetend kan zijn geweest van het wrede lot van medewerkers en figuranten. Meer bij IDFA

Somewhere to Be
Ruim een jaar nadat ze Iran heeft ontvlucht, wordt de jonge filmmaker Sara Fattahi geconfronteerd met een leegte. Waar komt dat gevoel vandaan, alsof er een stuk van haar mist? Ze grijpt naar haar telefoon om antwoorden te vinden. Het verticale telefoonscherm is alles wat ‘Somewhere to Be’ laat zien. Een even opvallende als slimme vormkeuze – ligt in onze smartphones niet het hele album van ons leven opgeslagen? Maar als Sara op zoek gaat naar de vrienden met wie ze in Iran studeerde, musiceerde, demonstreerde en stiekem kampeerde, komt de bron van haar onbehagen in beeld, in de vorm van gewiste posts en hele profielen die uit de lucht zijn gehaald. Net als haar vrienden is ook Sara zelf onzichtbaar geworden. Alsof ze nooit heeft bestaan. Met een treffende eenvoud laat deze film zien hoe ver de effecten van staatsrepressie reiken. Meer bij IDFA

Sleep #2
Op het webcamnetwerk EarthCam zijn 24/7 livebeelden van toeristische trekpleisters te zien. Ook van de begraafplaatsen waar beroemde mensen liggen begraven. De desktopfilm van Radu Jude bestaat volledig uit schermopnames van EarthCam-beelden van het graf van Andy Warhol. Zo ontstaat een impressionistische montage die dezelfde plek op verschillende momenten en in verschillende omstandigheden toont. Af en toe wordt er ingezoomd of verschijnt de cursor op beeld. Ondertussen doemt de vraag op: kijken we naar het graf van Warhol, naar de mensen die naar dit graf kijken of naar de regisseur die op zijn computer naar de livestream hiervan kijkt? Meer bij IDFA

State of Silence
Mexico is voor journalisten een van de gevaarlijkste landen ter wereld. Toch blijven moedige verslaggevers er hun werk doen, want zonder de pers is er niemand om te onthullen hoe in het land politiek en misdaad vermengd zijn. Justitie verschuilt zich achter het feit dat ze onvoldoende informatie heeft over misstanden, en het zijn juist journalisten die deze informatie verschaffen.

In State of Silence vertellen vier van hen over hun werk. De risico’s zijn groot. Bedreigingen zijn aan de orde van de dag, en sinds 2000 zijn er een kleine tweehonderd verslaggevers vermoord of verdwenen. Onder president López Obrador is een wet aangenomen waardoor journalisten en mensenrechtenactivisten kunnen onderduiken in de VS. Maar betekent alles waar je van houdt achterlaten ook niet dat de criminelen hebben gewonnen? Sommige keren dan ook terug, want hun werk is te belangrijk. Meer bij IDFA

Sugarcane
Bij het Canadese Williams Lake stond St. Joseph’s Mission, een van de katholieke kostscholen waar de kinderen van de oorspronkelijke bewoners werden heropgevoed. Naamloze graven, ontdekt in 2021, waren het eerste bewijs van een lange weggemoffelde geschiedenis van seksueel en fysiek misbruik en de verdwijning van baby’s en kinderen. Een nationaal onderzoek volgt.

Terwijl archiefmedewerkers documenten uitpluizen en het terrein uitkammen, probeert co-regisseur Julian Brave NoiseCat voorzichtig zijn vader – in het internaat geboren – tot praten te bewegen. Ook andere slachtoffers gaan de confrontatie aan met hun verleden. Langzaam legt de film de rol van de katholieke kerk in de gekoloniseerde samenleving bloot. Meer bij IDFA

The 1957 Transcripts
De film duikt in een bijna vergeten gebeurtenis. Op 29 oktober 1956 werden 49 inwoners van het Palestijnse dorpje Kafr Qasim in koelen bloede door soldaten van de Israëlische grenspolitie vermoord. Het waren mannen, vrouwen en kinderen, die terugkwamen van hun werk op de velden buiten het dorp. Zij werden gedood, omdat ze niet wisten dat die dag onverwacht de avondklok met een uur was vervroegd. The 1957 Transcripts ontrafelt de achtergrond, de uitvoering en de gevolgen van de massaslachting.

Het doet dat met getuigenissen van overlevenden, historici en de journalist die de moordpartij drie dagen later in de publiciteit bracht, maar ook met een re-enactment van de militaire rechtszaak tegen elf bij de moordpartij betrokken soldaten. De reconstructie is gebaseerd op recent vrijgegeven transcripties van de rechtszaak. Daarin beroepen de soldaten zich op het bevel van hun meerderen, maar de film onthult ook een politiek plan van etnische zuivering. De afloop van de rechtszaak is schokkend voor wie in gerechtigheid gelooft. Meer bij IDFA

The Ban
Noord-Ierland beleefde in 1987 een zeer bloedig jaar met onder meer veel terroristische aanslagen van de IRA. Om deze paramilitaire organisatie niet ‘de zuurstof van publiciteit’ te geven, vaardigde Margareth Thatchers regering in 1988 de Broadcasting Ban uit. De censuurmaatregel verbood radio- en tv-zenders in het Verenigd Koninkrijk om vertegenwoordigers van de IRA, en de politieke tak Sinn Féin, aan het woord te laten.

Door een lacune in de wet – die verbood alleen het stemgeluid – omzeilden mediaorganisaties de censuur door acteurs in radio- en tv-interviews de stemmen van geïnterviewden te laten dubben. Zo kreeg Sinn Féin-voorman Gerry Adams in een interview eens de stem van acteur Stephen Rea. The Ban blikt met onder andere Adams en Rea terug op de bizarre periode, die tot 1994 duurde. Danny Morrison, de perschef van Sinn Féin in die tijd, spreekt van een klucht. De film eindigt met de waarschuwing dat de Britse regering ook nu weer de dreiging van terrorisme aangrijpt voor het censureren van de vrije meningsuiting en het recht op protest. Meer bij IDFA

The Propagandist
Aan de hand van niet eerder gepubliceerde interviews, dagboekfragmenten, familiefilms en propagandafilms verhaalt The Propagandist over de opkomst en ondergang van de Nederlandse filmmaker Jan Teunissen (1898-1975). Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij de machtigste man in de Nederlandse filmindustrie. Als hoofd van de afdeling Film van de NSB en SS kreeg hij al snel de bijnamen de ‘filmtsaar’ en ‘de Nederlandse Leni Riefenstahl’. Na de oorlog werd Teunissen vervolgd en bestraft. Toch bleef hij prat gaan op zijn sluwigheden en contacten met de hoge heren van het naziregime.

Langzaam ontvouwt zich een portret van een man en zijn drijfveren. Tegelijk stelt de film de grenzen tussen documentaire en propaganda ter discussie, en wordt de rol van de propagandisten belicht – hoe zij beelden, verhalen, desinformatie en ideologie verspreiden. Een documentaire over grenzeloze ambitie en de manipulatieve kracht van film. Meer bij IDFA

Undercover: Exposing the Far Right
In de strijd tegen extreemrechts staat de Britse belangenorganisatie Hope Not Hate in de frontlinies. Medewerkers onderzoeken de werkwijzen en financiën van verschillende organisaties. Daarbij gaan ze regelmatig undercover, want deze groeperingen spreken zich pas echt uit binnenskamers. Met verborgen camera’s en geluidsapparatuur registreren de medewerkers van Hope Not Hate demonstraties, symposia en zelfs besloten vergaderingen. Voor dit werk betalen ze een hoge prijs: adresgegevens circuleren in kringen van hooligans en aanhangers van witte suprematie. In Undercover: Exposing the Far Right worden enkele undercoveroperaties van Hope Not Hate op de voet gevolgd. Meer bij IDFA