Opinie: ‘Hoe onze media de Russische informatieoorlog een handje helpen’

Voorbeelden zijn het overschrijven van een persbericht van de Russische bezetter door een aantal kranten van DPG media, het afdrukken van opzichtige desinformatie in een grote Nederlandse krant, een artikel waarin NRC legitimiteit gaf aan een Russische complottheorie die werd verspreid om een eventueel gebruik van chemische wapens door Rusland alvast te rechtvaardigen en een overgetypt persbericht van het Kremlin bij de NOS.

Zomaar een paar illustraties van de barrage aan journalistieke blunders die ik de afgelopen tijd met groeiende wanhoop aan me voorbij heb zien trekken. Het gaat niet alleen om overschrijfjournalistiek en bothsidesisms, maar ook om taalgebruik en perspectief. Ik doe mijn best om hier en daar wat te corrigeren, maar het is dweilen met de kraan open.

Waarom vind ik dit toch zo belangrijk? Het korte antwoord: er wordt al een decennium een informatieoorlog tegen ons gevoerd, maar we verdedigen ons niet. Sterker nog: de aanvaller wordt een handje geholpen door de journalistiek die nog geen idee heeft hoe hiermee om te gaan.

Dit heeft grote gevolgen. Voor de oorlog tegen Oekraïne, omdat Russische desinformatie die doorsijpelt in onze media het animo voor wapenleveranties en sancties onder beleidsmakers en de bevolking verkleint. En voor onszelf, omdat de Russische informatieoorlog erop gericht is verdeeldheid te zaaien en onze samenleving te destabiliseren – en daar bijzonder goed in slaagt.

Taal doet ertoe. En ik zal uitleggen waarom.

Opzet
In de NAVO’s Handbook of Russian Information Warfare wordt het begrip informatieoorlog gedefinieerd als “een geheel van systemen, methoden en doelstellingen om de perceptie en het gedrag van de vijand, de bevolking en de internationale gemeenschap op alle niveaus te manipuleren.” Er wordt een hele trits voorbeelden genoemd. Over het geheel daarvan zou ik een boek kunnen schrijven, maar in deze blog richt ik me op slechts één van die methoden: desinformatie.

Ik wil graag beginnen met drie voorbeelden die laten zien hoe de Russische informatieoorlog gevoerd wordt, hoe groot de impact ervan is en welke rol onze media daarin spelen. Hebt u haast of denkt u daar al voldoende over te weten, scrol dan vooral door naar het kopje ‘Overschrijfjournalistiek.’ Daarna bespreek ik hoe het zover heeft kunnen komen, en hoe de journalistiek haar aanpak zou moeten veranderen om onze democratie en staatsveiligheid te beschermen. En nee, dat is niet overdreven.

De mythe van extreemrechts in Oekraïne
In augustus 2017 zat ik met een cappuccino en mijn laptop in een café in Kyiv toen ik plotseling langs een bericht scrolde dat mijn mond deed openvallen. Op de sociale media van De Correspondent werd een nieuwe serie aangekondigd over “de neofascistische beweging die in Oekraïne onder de oppervlakte groeit.” Mijn cappuccino werd snel koud toen ik erop klikte en in een brij van grove onwaarheden en Russische desinformatie belandde. In de weken daarna werd het ene na het andere Correspondentstuk gepubliceerd dat las alsof het direct van Russia Today kwam, en vroeg ik me af: hoe kán dit toch?

Want, laat ik het nog maar eens uitleggen (blijkbaar is het nodig): extreemrechts is een marginaal fenomeen in Oekraïne. Natuurlijk lopen er een paar neofascisten rond, maar ze spelen in samenleving noch politiek enige rol van betekenis. Nog nooit is een extreemrechtse partij ook maar in de buurt van de kiesdrempel gekomen, in tegenstelling tot West-Europese landen, waar extreemrechtse partijen al sinds jaar en dag ruim in parlementen vertegenwoordigd zijn.

En het beroemde Azov-regiment - waar Rusland haar propagandamachine overuren op heeft laten draaien - is al sinds 2016 met de beste wil van de wereld niet extreemrechts meer te noemen, toen de neonazi’s zich afsplitsten in een mislukte poging een politieke partij te worden. Het bataljon werd een regulier onderdeel van het Oekraïense leger, met daarin veel diversiteit, waaronder joodse soldaten. Er zullen heus nog wat onfrisse types rondlopen, maar die vind je in elk leger. Kortom, in Oekraïne is extreemrechts kleiner dan in West-Europa.

Het is ook kleiner dan in Rusland. Zelfs wanneer je de Russische samenleving (waar extreemrechtse sentimenten alom vertegenwoordigd zijn) buiten beschouwing laat en alleen kijkt naar het leger, zie je dat Rusland meerdere openlijke neonazistische regimenten heeft die groter zijn dan Azov en verantwoordelijk zijn voor enorme slachtpartijen onder burgers in verschillenden landen - in tegenstelling tot Azov, dat puur defensief opereert.

Toch hebt u daar de afgelopen jaren niet over gelezen. Wat u wel hebt gelezen is een tsunami aan artikelen, reportages en andere berichten over extreemrechts in Oekraïne, en elke keer dat het Azov-regiment genoemd werd las u daar het woord ‘extreemrechtse’ voor. Hoe komt dat?

Dat komt door de Russische propagandamachine die sinds 2014 keihard werkt aan het verspreiden van het narratief dat extreemrechts Oekraïne in zijn greep houdt. Rusland spuwt al acht jaar lang op al haar kanalen dagelijks artikelen over Oekraïense nazi’s de wereld in, en heeft op die manier nuttige idioten en opiniemakers met een stem in de Westerse media beïnvloed, die het narratief de gevestigde media in hielpen. Daarover later meer.

De journalistiek, onbewust beïnvloed door de stroom aan desinformatie, maakte het Rusland heel makkelijk door niet na te gaan of het allemaal wel klopte en dus aandacht verdiende, maar over te schrijven wat overal op internet stond. Als je iets heel vaak hoort, ga je vanzelf geloven dat er wel een kern van waarheid in moet zitten.

Onze media raakten zelfs dusdanig verblind door Russische desinformatie dat ze met aanzienlijke regelmaat reportages over extreemrechts in Oekraïne publiceerden, maar volledig misten dat de Russische samenleving ondertussen wegzonk in fascisme.

Het beeld dat de media de afgelopen jaren van Oekraïne schetsten klopt simpelweg niet. De gemiddelde Nederlander associeert Oekraïne nu met extreemrechts, en is daardoor niet zo happig op het samenwerken met of helpen van Oekraïne op wat voor manier dan ook (al is dat in 2022 gelukkig wel veranderd). En dat was precies de bedoeling.

Lees hier de volledige tekst