Luisteren naar je publiek. Arne van der Wal (FTM), Kim Einder en Arie Bart de Vries (NU.nl) over publieksparticipatie

Voorbeelden van journalisten die het publiek actief betrekken zijn talrijk. Villamedia’s Journalist van het Jaar 2020 Geertjan Lassche maakte het tv-programma Front­berichten. Het collectief Spot on Stories doet samen met publiek vijf maanden lang onderzoek naar jeugdcriminaliteit, bijgestaan door Omroep West en De Balie. Lezers hielpen de Volkskrant onlangs met onderzoek naar regionale prijsverschillen; de redactie ontving bijna duizend bonnetjes met daarop de prijs die mensen betaalden voor een cappuccino.

Dat publiek zelfs in tijden van een vermeende vertrouwenscrisis en kloof tussen burger en journalistiek graag meedenkt en -werkt, illustreert ook de pop-up redactie van KRO-NCRV’s Pointer. Neergestreken in Almelo vroegen ze bewoners: ‘Wat wilt u dat wij onderzoeken?’ Afvalwaterinjecties, energiearmoede en zorgcowboys zijn een selectie van door bewoners aangedragen onderwerpen.

Adviesraad voor NU.nl
‘Vraag het aan de mensen om wie het gaat’, is ook het advies van Kim Einder, samensteller voorpagina van NU.nl. Ze leidt de pas opgerichte biculturele Adviesraad, een ‘ploeg’ van 25 bezoekers ‘met roots in het buitenland’. Waarom deze raad? Einder: ‘NU.nl wil er zijn voor alle Nederlanders, maar de redactie komt daarmee niet heel ver als iedereen uit de Randstad komt. Het is vrijwel onmogelijk dat een redactie echt een afspiegeling is van Nederland.’ Wat NU.nl met de Adviesraad wil, vertelt gebruikersonderzoeker Arie Bart de Vries: ‘We willen significant betere verhalen maken zodat mensen met een biculturele achtergrond zich meer thuisvoelen op NU.nl’.

Ervaring met betrekken van publiek deed NU.nl met NUjij en NUsimpel, een project voor laaggeletterden. Redacteuren spraken daarvoor met mensen over hun nieuws­gebruik. Het leverde veel eye openers op. De Vries: ‘Gewoon een middag de straat op gaan en vragen: lees je weleens het nieuws? Weet je wat er met stikstof aan de hand is? Pas dan kom je erachter hoe onverschillig mensen soms zijn over nieuws of heel duidelijk een mening hebben over hoe je het doet als NU.nl.’

De 25 leden van de Adviesraad geven via mail, een Telegramgroep en bijeenkomsten gevraagd en ongevraagd feedback. De chat is anoniem, zodat leden zich er vrijelijk kunnen uitspreken. Zelf initieert de redactie polls in Telegram, met vragen als ‘Erger je je weleens aan stockfotogebruik?’ of ‘Heb je het idee dat de redactie te wit is en waarom?’

Kim Einder: NU.nl wil er zijn voor alle Nederlanders, maar de redactie komt daarmee niet heel ver als iedereen uit de Randstad komt

Stigmatiserende stockfotos
Wat de Adviesraad oplevert is bewustwording. Dankzij opmerkzame gebruikers die wijzen op bepaald onjuist of pijnlijk woord- en beeldgebruik, spreekt NU.nl inmiddels van Eid al Fitr in plaats van het eerdere, onjuiste ‘Suikerfeest’. Ook gebruikt de redactie nu de term ‘Bijlmervliegramp’, omdat lezers aangaven dat de ramp niet om de Bijlmer draait, maar om de vliegramp.

Ook beelden roepen reacties op, vertelt Einder: We zijn al een tijdje bezig met inclusief fotogebruik. Iemand klaagde dat er mensen van kleur op stockfotos stonden bij stigmatiserende onderwerpen, zoals onderwijsachterstanden, armoede en criminaliteit. Bij een enkele klacht acteren we niet direct, maar op een gegeven zagen we zelf ook een trend en zijn we daar terughoudender mee geworden.’

Gaming als inspiratie
Dat lezers je op blinde vlekken wijzen, herkent ook Arne van der Wal, mede-oprichter en co-hoofdredacteur van Follow the Money en bedenker van FTM Pitch. ‘Via onze regionale onderzoekspitches kwam het onderwerp “zoutwinning” naar voren. Iets waar we nooit aan gedacht hadden. In de Noordelijke provincies is dat een groot onderwerp. Nederland is de op twee-na-grootste zoutproducent van Europa en deze mijnbouw zorgt daar voor veel schade.’

De Pitch is het vervolg op eerdere experimenten met lezerspanels. Van der Wal: ‘Het is een stap verder om op een speelse manier publiek te betrekken bij de keuze wat we onderzoeken.’ Een voorbeeld is de PitchBrabant. ‘We kregen daar meer dan honderd voorstellen voor.’ Na stemming kwam er een duidelijke winnaar uit: een onderzoek naar Q-koorts, dat interessante parallellen bleek te hebben met de corona-aanpak.’

Zijn gamende zoon bracht Van der Wal in 2015 op het idee om samen te werken met publiek. ‘Ik vroeg me af wat dat nou zo aantrekkelijk maakte, met dat systeem van rewards en met elkaar kunnen praten.’ Met wat subsidie van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek testte hij het idee en betrok een serious gamemaker.

‘Ik had ook het proefschrift van Merel Borger gelezen over publieksparticipatie in de journalistiek. Haar conclusie: veel journalistieke programma’s maakten een belangrijke fout volgens het publiek: “we geven een goede tip of lead en daarna is het stil”.’ Je moet daarom het gesprek aan de gang houden. Van der Wal: ‘Mijn belangrijkste take-away was dat wij de afstand moesten verkleinen. Dat deden we door middel van lezerspanels.’

Arne van der Wal: Als je het echt goed wilt doen, moet je net zoveel geven als je neemt

Het werd wel en geen succes
De verwachtingen van FTM wat betreft die lezerspanels - ‘deels op aanmelding, deels op uitnodiging; experts moet je wat meer lokken’ - waren groot. Maar werken met publiek is arbeidsintensief. ‘Als je het echt goed wilt doen’, realiseerde Van der Wal zich, ‘moet je net zoveel geven als je neemt. Meestal ligt die verhouding bij journalisten scheef.’

Ook al leverde het veel bruikbare tips op en werd de expertise van panelleden goed gebruikt. ‘Het was pittig, want het gaat om aandacht, en dat kost nu eenmaal tijd.’ Het is volgens hem belangrijk om, ‘als je de burger betrekt, het journalistieke proces ook toe te lichten. Mensen denken dat we een verlengstuk zijn van hun belang. Maar de uitkomst van journalistiek onderzoek kan tegen dat persoonlijk belang in gaan. Niet iedereen is zich daarvan bewust.’ In 2015 was FTM ook een stuk kleiner: 2500 leden toen tegen bijna 40.000 nu. ‘We moesten dan ook keuzes maken waar we onze resources aan konden besteden.’

Do’s en dont’s
Follow the Money schrijft voor betrokken burgers. ‘We denken aan de ene kant dat de kennis en ervaring van het publiek tot betere onderzoeken kan leiden.’ Maar niet iedere journalist kan met lezers werken, vindt Van der Wal: ‘Soms qua persoonlijkheid niet, maar het zou ook zonde zijn en tragisch om de monomane onderzoeksjournalist te beperken wanneer je hem verplicht met het publiek in gesprek te gaan. Je hebt discretie nodig om te graven.’

Bij ingewikkelde financiële onderzoeken en onthullende zaken werkt publieksparticipatie ook niet altijd, legt hij uit. ‘Je moet dan mensen overhalen om met je te praten. En, wat mensen weleens vergeten, is dat je je bronnen moet beschermen.’

‘Sommige mensen zijn nooit tevreden’, verzucht Van der Wal, ‘wat je ook doet’. Een voorbeeld daarvan is de verroompottisering van Nederland, waarbij een lezer met een Pitchvoorstel de link legde tussen kleine campings en Wall Street. ‘Vervolgens meldden meer mensen zich met vergelijkbare situaties op andere bungalowparken en campings, met de verwachting dat we ook daar een verhaal van zouden maken. Dan blijkt meer onderzoek nodig. Maar mensen begrijpen niet altijd dat je als journalist alles moet verifiëren. Het stuitte op onbegrip van een lezer: “Ik heb toch alle informatie gegeven. Waarom doen jullie daar niks mee?”’ 

Hij besluit: ‘Als redactie moet je weten wie of wat je publiek is. Bij ons is dat extra belangrijk: het publiek heeft het recht om mee te bepalen doordat ze ons werk mogelijk maken. Dat wil niet zeggen dat ze dat recht in alles hebben, want wij blijven uiteraard verantwoordelijk voor de inhoud.’