Het Leesfragment van Erik Dijkstra: ‘ik vind dat dit boek er moet zijn’

In de vroege jaren negentig hadden mijn ouders een abonnement op het tijdschrift Nieuwe Revu. Dat blad maakte in de tijd een ware bloeiperiode door en de pagina’s ademden seks, drugs en rock-’n-roll. Op de bleue tiener uit Twente die ik toen nog was, maakte dat indruk. Interviews met Herman Brood en Ruud Gullit. Joop Klepzeiker en de familie Doorzon. Reportages over seksfeesten of jongeren die op straat zwierven. Veel foto’s, bijna altijd zwart-wit. Ook veel kunst: foto’s van Erwin Olaf waarop ingesnoerde dwergen en stijve pikken te zien waren. Dat hadden we niet in Twente, dat bestond alleen in Amsterdam.

Het meest was ik onder de indruk van het werk van een mysterieuze fotograaf genaamd Paul Blanca. Zelfportretten waarop hij een levende rat in zijn mond had. Een foto waarop zijn lippen waren dichtgenaaid. Soms schreef Blanca zelf een reportage. Verhalen over drugs, wapens of een verblijf in de gevangenis. Maar het zijn vooral de beelden die zijn blijven hangen. Een spijker door een hand geslagen. Een pijl door de wang. Zijn rug waarin met een mes een afbeelding van Mickey Mouse was gesneden. Het bloed dat eraf druipt.

Paul Blanca maakte vanaf de jaren tachtig furore met deze ongelofelijk rauwe en tegelijk gestileerde zelfportretten. Uit de beelden spreekt angst, agressie en pijn, maar ook tederheid en verdriet. Series met huilende vrouwen, een reeks verslaafde prostituees vlak nadat ze een shot hebben genomen. Prachtige foto’s van de fotograaf en zijn moeder, allebei zonder kleren. Het werk van Paul Blanca raakte me recht tussen de ogen.

Vrijwel altijd naakt, vrijwel altijd zwartwit. Zijn werk wordt aangekocht door grote internationale musea en in hippe New Yorkse galeries volgen solotentoonstellingen.

Maar de zelfkant blijft trekken. Het is een lokroep die Paul Blanca niet kan en niet wil weerstaan. Harddrugs. Drank. Prostituees. Stierenvechters. Omdat hij als kunstenaar zo succesvol is, lukt het hem toch om steeds een wankel evenwicht tussen die werelden te bewaren.

De balans gaat stuk als collega-kunstenaar Rob Scholte hem in 1994 beschuldigt van de bomaanslag op zijn auto. Scholte verliest daarbij zijn benen, zijn vrouw Micky Hoogendijk haar ongeboren kind. Paul Blanca verliest zijn carrière. Later blijkt hij onschuldig te zijn, maar vanaf het moment dat hij beschuldigd wordt wil geen museumdirecteur of galeriehouder nog iets met hem te maken hebben. Blanca zelf verliest zich op zijn beurt in een diepe drugsverslaving en leeft een marginaal bestaan. Langzaam en met veel vallen en soms een beetje opstaan, lukt het hem om uit dat dal te klimmen. Hij leeft, hij werkt, hij is.

Jaren later, vanaf 2008 om precies te zijn, werkte ik voor het televisieprogramma De Wereld Draait Door. Ik was een van ‘De Jakhalzen’, een rubriek waarin verslaggevers korte filmpjes maakten over allerhande actuele onderwerpen. Dat lukte de ene keer beter dan de andere. Soms bedachten we wijselijk al voor uitzending dat een filmpje mislukt was. Dan moest er een plank-item komen, een niet zo actuele reportage die toch de moeite waard was om te bekijken. Op die plek duwde ik vaak persoonlijke liefhebberijen naar voren. Dingen waarvan ik dacht dat ze aandacht verdienden. En zo bedacht ik in 2010 om een reportage te maken over mijn favoriete fotograaf. Ik achterhaalde zijn nummer en belde hem op.

Maar toen we gingen draaien toverde hij opeens een paar antwoorden tevoorschijn die je niet zo vaak tegenkomt in de dagelijkse waan van oppervlakkige talkshows. Op de vraag waarom hij Mickey Mouse in zijn rug sneed en waarom hij zulke intense kunst maakte, antwoordde hij: ‘Dat gaat erover dat je zelf ergens achter probeert te komen. Wat is liefde? Wat is dood?’

Blanca vertelde eerlijk over zijn worsteling met drugs en de momenten dat hij net zo lief dood was. Het item duurde maar een paar minuten, maar raakte een snaar bij veel kijkers. In de maanden daarna kwam Paul Blanca nog weleens bij ons op de redactie. Hij maakte een paar publiciteitsfoto’s van de Jakhalzen en zo nu en dan dronken we wat. Vaak oude jenever. Later verloor ik hem uit het oog, zoals dat soms gaat.

Ruim een decennium later bedacht ik dat er misschien eens een boek over Paul Blanca gemaakt moest worden. Domweg omdat het er nog niet was. Ik zocht weer contact. Blanca was meteen enthousiast. Ik begon hem op onregelmatige basis te interviewen en hij vertelde eerlijk en openhartig over Leven & Kunst. Er was zowaar weer wat belangstelling voor hem. Het Kunstmuseum in Den Haag was bezig met een overzichtsexpositie van zijn werk, zoals ze dat eerder hadden gedaan met Anton Corbijn en Erwin Olaf. Het voelde voor Blanca als een vorm van erkenning. Filmregisseur Ramón Gieling werkte aan een documentaire over hem. De aandacht deed hem goed maar de Paul Blanca die ik 2019 weer sprak was vooral aan het vechten.

Maar op 14 oktober 2021 overleed hij. Hij heeft niet meer meegemaakt dat een jaar later een overzichtstentoonstelling van zijn werk in Den Haag werd gehouden. De première van de mooie film over zijn leven, eind 2023, kwam natuurlijk ook te laat. En de publicatie van dit boek werd eindeloos uitgesteld. Daar voelde ik me slecht over. Toen hij nog leefde, belde Paul me regelmatig. Hij hield soms ook minutenlange monologen op mijn voicemail en eindigde steevast met de mededeling ‘dat we echt snel weer aan het werk moeten!’

Ik was vaak druk bezig met allerlei andere dingen. Te vaak hield ik de boot af. Soms was Blanca niet thuis. Of niet in staat om de deur open te doen. Toen hij overleed, dacht ik dat dat ook het einde van dit boek was.

Maar nu is het er toch. Natuurlijk kan ik nu zeggen dat een licht schuldgevoel de reden was om het alsnog af te maken. Maar dat is niet de hele waarheid. De reden is dat ik vind dat dit boek er moet zijn. Omdat de kunst van Paul Blanca aandacht verdient. Omdat het zo ongelofelijk goed is.

De teksten in dit boek zijn bewerkingen van gesprekken die ik met Paul Blanca had. Na zijn overlijden heb ik nog handenvol vrienden en bekenden over hem gesproken. Ook heb ik onbarmhartig archieven geplunderd, oude artikelen en columns opgeduikeld, uitzendingen bekeken en van alles en nog wat over hem verzameld. Ik heb geprobeerd waar mogelijk de juiste bronnen erbij te vermelden. Dat is vast niet altijd gelukt, maar God weet dat ik het heb geprobeerd. Het spijt me als dit ergens niet is gelukt.

Dit boek is het levensverhaal van Paul Blanca. Ongetwijfeld onvolledig, maar het moet er zijn.