— vrijdag 6 november 2009, 22:59 | 0 reacties, praat mee

‘Dat het op dát moment gebeurt, besef je niet’

© Leo Vogelzang

Twintig jaar geleden viel de Berlijnse Muur. Peter Tetteroo, Pauline Broekema en Leo Vogelzang waren erbij en blikken terug op een historische gebeurtenis. ‘Op zo’n moment voel je dat je op de vierkante kilometer staat waar wereldgeschiedenis wordt geschreven.’

Het is 9 november 1989. Sinds een aantal weken is de DDR het toneel van aanhoudende protestmarsen tegen het Oost-Duitse regime. Het IJzeren Gordijn dat Europa na de Tweede Wereldoorlog in tweeën splitste, vertoont al enkele maanden gaten aan de grens met Oostenrijk en Hongarije en in Praag. In Berlijn maakt DDR-politicus Günter Schabowski zich aan het einde van de middag op voor een persconferentie. Daar maakt hij bekend dat reizen naar het westen iedereen weer vrij zou staan.

Peter Tetteroo was twee dagen eerder voor KRO’s Brandpunt naar West-Berlijn vertrokken. Op televisie had hij constant demonstraties in Leipzig voorbij zien komen. Op een ochtend was hij daarom bij chef Ton Verlind binnen gestormd, sloeg met de vuist op tafel en zei: ‘Ton, wij móeten naar de DDR.’ Die keek niet eens op van zijn werk en zei: ‘Vraag maar een visum aan.’ Een kleine shock voor de jongste bediende van Brandpunt: ‘Ik had totaal geen buitenlandervaring, was überhaupt geen verslaggever en had nog nooit een reportage gemaakt.’ Maar hij ging. En probeerde twee dagen voor de val Oost-Duitsers op straat te interviewen.

‘Dat was heel moeilijk. Ze waren bang, durfden eigenlijk niets te zeggen.’ Toen werd hij getipt over de persconferentie van Schabowski. ‘Daar zat hij dan. Onderuitgezakt, die hele bekende beelden. Hij zei iets over het terugdraaien van reisbeperkingen. Een journalist vroeg wanneer dat in zou gaan. “Sofort”, antwoordde hij.’

Pauline Broekema hoorde daarvan op de grond van de montagebus waar ze de slaap probeerde te vatten nu het nog kon. Een paar uur eerder – ze stond op het punt om met haar man uit eten te gaan – had de NOS verslaggeefster een telefoontje gekregen dat alle aanwijzingen daar waren dat de Muur zou vallen. De vaste correspondent zat in Oostenrijk, dus Broekema stapte met cameraman, geluidsman en editor in de bus en vertrok.

In de buurt van de grens tussen Oost en West stopte ze bij een benzinestation om vast wat interviews te draaien. ‘Dat was meteen een van de meest onvergetelijke momenten’, zegt ze. ‘Toen we al die mensen in hun Trabants zagen komen. Voor het eerst. Eindelijk! Kindertjes in pyjama op de achterbank. Ik herinner me een man, totaal verbijsterd met tranen in zijn ogen: “Dreißig Jahre, Dreißig Jahre”. Dat was echt heel bijzonder.’

Terug op de persconferentie begrepen de aanwezigen nog niet helemaal wat er eigenlijk was gebeurd. Tetteroo: ‘Ik weet nog dat ik aan een Duitse collega vroeg wat we hier nu van zouden gaan zien. En die zei: “Misschien dat er morgen wat mensen staan bij de Ausländer Meldestelle” – dat was de plek waar Oost-Duitsers hun paspoort konden ophalen als ze op reis wilden. Niet wetende dat het een paar uur later allemaal voorbij zou zijn.’

De verwarring was groot. In het West-Duitse journaal van zeven uur was de uitspraak van Schabowski nog item nummer zes. Tetteroo: ‘Dat is het idiote, op het moment zelf overzagen we totaal niet van welke historische gebeurtenis we getuige waren. Ik heb dat later wel vaker meegemaakt met landen die ‘omvielen’ toen ik daar was. Roemenië bijvoorbeeld. Je bevindt je dan in het middelpunt van de orkaan. Dat is misschien wel de beste omschrijving van hoe het voelt. Dat het op dát moment gebeurt, besef je totaal niet.’

Maar het kan snel gaan, want als hij wat later met zijn cameraman richting de Brandenburger Tor loopt, wordt meteen duidelijk dat de impact groot is. ‘Je had daar geen muur, maar een laag hek waar je theoretisch zo overheen kon springen. Wij stonden daar op het moment dat er zo’n vierhonderd vopo’s (volkspolitie red.) met geweren uit transportwagens kwamen. Er heerste niet per se een grimmige stemming, maar wel een waarvan je dacht: nu kan alles gebeuren. Niet zo lang daarvoor hadden we het bloedbad op het plein van de Hemelse Vrede in China gehad. Wij waren echt bang dat er geweld gebruikt zou worden.’

Dus bleef Tetteroo netjes achter het hek. Tot de Oost-Duitsters er overheen begonnen te klimmen. ‘Ik weet nog dat ik aan een jonge jongen vroeg: “Ben je niet bang?” En hij riep terug: “Nee natuurlijk niet, de hele wereld kijkt mee!” Op zo’n moment voel je dat je op de vierkante kilometer staat waar wereldgeschiedenis wordt geschreven. Toen wist ik: dit is uniek.’

De dag daarop stapt Leo Vogelzang in zijn eentje op het vliegtuig. ‘Ik had het laatste vliegtuig, de laatste stoel’, zegt hij. De freelance fotograaf is vooral een bekende in de sportwereld. Hij miste geen Olympische Spelen, EK of WK, maar stond ook bij grote historische gebeurtenissen graag vooraan. ‘Daar moet je gewoon altijd naar toe’, zegt hij. Zelfs nu nog, in een tijd waarin er in zijn woorden ‘geen krant is die nog een stuiver over heeft voor een foto’.

Laatst vond Vogelzang een ANP-foto terug waarop hij zichzelf direct herkende. De rode jas, helemaal vooraan aan de westkant van de Muur. Een uur of twee had hij langzaam naar voren geschuifeld om de beste foto’s te kunnen maken. ‘Ik ben vroeg in de morgen nog een uurtje naar Oost gegaan. Je kon zo doorlopen, niks aan de hand. Daar heb ik helemaal niks meer geschoten, gewoon meegefeest. Bier gedronken op Unter den Linden.’

Broekema zat ook in het Westen: ‘Ik stond erbij dat die Muur op een bepaalde plek open ging. De mensen die dat niemandsland inkwamen vanuit Oost-Duitsland stonden werkelijk wezenloos om zich heen te kijken: dít is het, zó ziet het er dus uit. En die vopo’s, die gevreesde vopo’s die daar alleen maar konden staan, en al die mensen voorbij zagen komen.’

De chaos van dat moment was handig voor de televisiemakers. Broekema: ‘Je hoefde je camera eigenlijk alleen maar aan te zetten.’ Tetteroo: ‘Dit was een chaos waar je iets aan had. Betere beelden dan van mensen die bijna met blote handen een muur kapot slaan kun je nauwelijks bedenken. Achtergrondinformatie konden ze in Nederland wel van de telex halen.’ Van de gangbare journalistieke beperkingen in de afgesloten politiestaat hadden ze die dagen geen last.

Vogelzang: ‘Ik ben regelmatig in het Oostblok geweest voor de sport – schaatsen vooral. Dan stond je uren in de rij. Kranten die je bij je had werden uit de auto gehaald en gewoon in de fik gestoken.’ Broekema was een paar weken eerder nog in Oost-Berlijn geweest voor het jubileum van de DDR. ‘Dan kon ik niet monteren in Oost-Duitsland dus ging ik ’s avonds bij Checkpoint Charlie over naar het Westen. Als ik later weer terug kwam zeiden de vopo’s: “Guten Abend Frau Broekema”, zonder dat ze mijn paspoort hadden gezien. Je wist dat je in de gaten werd gehouden als je in Oost- Berlijn zat. Je wist ook dat je telefoon werd afgeluisterd.

Tetteroo: ‘Wij maakten er nog grappen over: dat het hotel waar we verbleven onder de microfoons zou zitten. Ik heb er niet naar gezocht. Misschien vond ik het stiekem ook wel zó spannend dat ik die mythe in stand wilde houden.’ Tetteroo’s materiaal kwam de volgende dag na veel gesteggel met de techniek op het nippertje Hilversum binnen – de Brandpunt-uitzending liep al. Vogelzang nam zijn geschoten dia’s gewoon weer mee het vliegtuig in. Hij bleef maar één nacht, want het Nederlands elftal wachtte. ‘Anders had ik m’n doka moeten meenemen. Heb ik ook wel eens gedaan hoor. Met al die chemicaliën en troep, zo hup het vliegtuig in.’ De beelden van Broekema, die sinds vier uur ’s ochtends in Berlijn zat, haalden het NOS Journaal van die avond. ‘Vrij laat. Nu zou het enorm zijn opgeschaald, gigantische operatie, live-uitzendingen. Maar voor die tijd was het netjes hoor.’

Ook de kranten pakten uit met wat een volksfeest in Berlijn werd. Maar niet alle redacties waren even snel op gang gekomen. Trouw had een vaste correspondent in Berlijn die er bovenop zat, maar de redactie onderschatte klaarblijkelijk zijn ooggetuigenverslag. In De Journalist van 20 november 1989 is terug te vinden dat Trouw op 10 november prominent uitpakte met een productie over mestoverschotten. ‘Op dezelfde hoogte als de DDRopening, plus een vierkoloms prent van Smit- Kroes.’

In datzelfde nummer van De Journalist een kort interview met de hoofdredactie van NRC Handelsblad, die op dat moment geen correspondent ter plaatse had, en er in eerste instantie ook nog niemand naartoe stuurde. Wanneer Tetteroo terugkijkt, verbaast het hem nog steeds hoe weinig Nederlandse journalisten er waren. ‘Vanuit Brandpunt was er op dat moment alleen maar euforie dat we zo’n mazzel hadden dat er iemand zat. Maar achteraf is het toch heel raar dat de omroepen, laat ik me daartoe beperken, niet in staat waren een apparaat te organiseren om, in een buurland nota bene, die situatie te monitoren zodat meteen gereageerd had kunnen worden wanneer het gebeurde.’

Broekema schudt haar hoofd: ‘Maar je kon er niets van zeggen, want het duurde al zo lang. En in zo’n lang proces kwam die val toch nog plotseling. Het was voor ons zo iets vanzelfsprekends dat er Oost en West was. Die muur was echt een cesuur toen, iets wat je aan je kinderen maar heel moeilijk uit kunt leggen.’ 

Zij waren erbij
Peter Tetteroo (46) werkte jarenlang als verslaggever voor KRO’s Brandpunt, later Netwerk. Hij maakte documentaires voor onder meer Reporter en Profiel. Tegenwoordig heeft hij een eigen bedrijf, Tetteroo Media. Pauline Broekema (55) werkte ten tijde van de val van de Muur als algemeen verslaggeefster op de redactie van het NOS Journaal. Dat is zij daar nog steeds. Leo Vogelzang (56) is freelance fotograaf, en was in 1989 in Berlijn voor het Algemeen Dagblad en Panorama. Vogelzang maakte vooral naam als sportfotograaf. Hij won 19 keer een prijs bij de Zilveren Camera.

Bekijk meer van

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab
Redacteur

Lars Pasveer
Redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur

Anneke de Bruin
Vormgever

Marc Willemsen
Webontwikkelaar

Vacatures & advertenties

redactie@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.