‘Complotdenken uit zelfbescherming’

“In principe is het van alle tijden. Ook in de middeleeuwen waren samenzweringstheorieën al wijdverbreid. Denk alleen maar aan de heksenvervolgingen: toen verdacht men jonge vrouwen ervan samen te spannen met de duivel. Complottheorieën zijn tegenwoordig wel zichtbaarder dankzij internet en sociale media. Verhalen verspreiden zich sneller”, stelt van Prooijen.

Hij denkt niet dat uit deze grotere zichtbaarheid iets valt te concluderen over toegenomen aantallen complotdenkers. “Complotdenken wordt vaak aangezwengeld door crises in de maatschappij. Het is een reactie op een onzekere situatie. In dit geval is dat onzekerheid dankzij corona: over onze gezondheid, onze banen en onze toekomst in het algemeen.”

Interviewer Dorien Dijkhuis vraagt hoe het komt dat de woede van complotdenkers veelal gericht is op ‘instituten’ als de wetenschap, de politiek en de journalistiek.

Van Prooijen: “Mensen hebben in deze onzekere tijd behoefte aan duidelijke antwoorden. Die krijgen ze niet, want experts zijn het lang niet altijd met elkaar eens. Wetenschap is wikken en wegen en de dingen van alle kanten bekijken. Het duurt lang voor iets wetenschappelijk bewezen is.”

Dan ligt radicalisering op de loer, stelt Van Prooijen, die zich zorgen maakt over de ontwrichtende impact van complotdenken op de maatschappij. “De overtuiging van het eigen gelijk maakt intolerant ten opzichte van andersdenkenden: de eigen ideeën zijn superieur en de ander houdt er immorele gedachten op na. In extreme gevallen kan dat tot geweld leiden: de andersdenkende is een verrader en moet het zwijgen worden opgelegd.” Meer bij NU.nl