Ziek door binnen zitten
Home sweet home: per week (168 uur) vertoeven wij gemiddeld 100 uur thuis, in de eigen woning, en nog eens 43 uur elders binnen. Maar hoe gezond is ons binnenmilieu? Gebrekkige ventilatie en radon zijn boosdoeners en het RIVM onderzoekt in welke mate.
Jaarlijks zijn achthonderd gevallen van longkanker toe te schrijven aan het radioactieve edelgas radon in het binnenmilieu, zo schat de Gezondheidsraad. Vooral rokers zijn de dupe. In opdracht van het ministerie van VROM onderzoekt het RIVM hoeveel ioniserende straling bewoners van nieuwbouwwoningen krijgen te verduren. Zeer relevant, meent stralingsdeskundige Harry Slaper, want ‘bijna de helft van alle straling die je opdoet, doe je op in het binnenmilieu.’ Bronnen zijn natuurlijke radioactieve stoffen die in de bodem zitten en in bouwmaterialen die daarvan worden gemaakt (zoals bakstenen, beton en stucwerk).
Het grootste aandeel daarin heeft radon. Na verval ontstaan uit radon andere radioactieve stoffen die zich op hun beurt hechten aan stofdeeltjes in de lucht en zo via inademing in de longen terecht kunnen komen. Eerder onderzoek rapporteerde dat woningen die begin jaren negentig werden gebouwd bijna twee keer zoveel radon bevatten als woningen uit begin jaren zeventig. De heersende opvatting was dit kwam door een andere bouwwijze: woningen kregen een steeds dikkere schil (isolatie) en tegelijkertijd verminderde de natuurlijke ventilatie. In 2004 spraken overheid en bouwwereld af dat de stralingsbelasting niet meer mag groeien.
Of dit lukt is nog onduidelijk. Metingen in duizend woningen leidden in 2008 tot een verrassende tussenrapportage Slaper: ‘Wij maten radonconcentraties die een stuk lager waren dan in eerdere surveys. De reactie zou dan kunnen zijn: hoera, het valt mee.’ Bij nader inzien bleek echter dat in eerdere onderzoeken niet alleen radon was gemeten, maar ook thoron, een andere vorm (isotoop) van radon. Weliswaar is de radonconcentratie niet gestegen, maar thoron speelt een grotere rol dan eerder gedacht. Nieuw onderzoek moet aantonen hoe de thoronconcentratie zich ontwikkelt. Zowel radon als thoron verhogen de kans op longkanker. Wat het verschil in gezondheidseffecten is, is nog niet duidelijk.
Naast dit radononderzoek doet het RIVM samen met adviesbureau BBA Binnenmilieu onderzoek naar mechanische ventilatiesystemen. Bij 300 woningen, verspreid over heel Nederland, moet een doormeting en beoordeling ter plaatse uitwijzen of het ventilatiesysteem voldoende capaciteit heeft, goed is onderhouden (zit er stof in de buizen?) en geen ontwerpfouten bevat. Tegelijkertijd vullen de bewoners een vragenlijst in over gezondheidsklachten en de hinder die ze ondervinden van het ventilatiesysteem, bijvoorbeeld door lawaai.
Vooral balansventilatie staat in kwaad daglicht. Daarbij vervallen roosters voor natuurlijke ventilatie en vindt niet alleen luchtafvoer plaats via mechanische ventilatie maar ook de toevoer van verse lucht. Twee jaar geleden ging het tv-programma Zembla op bezoek bij mensen die gezondheidsklachten hadden en deze toeschreven aan balansventilatie. ‘Maar de vraag is of balansventilatie de oorzaak daarvan is’, stelt onderzoeker Rob Jongeneel. Het RIVM wil nu duidelijkheid geven. Daarvoor kijkt het niet alleen naar de ventilatiesystemen, maar ook naar de beleving en het gedrag van de bewoners. ‘Balansventilatie is een prima systeem, maar als het niet goed is afgesteld kunnen bewoners klachten krijgen.’ Wat ook een rol kan spelen, is dat de bewoner zich wellicht voelt ‘overgeleverd’ aan een systeem.
Eerder deed GGD Eemland onderzoek onder bewoners van de Amersfoortse wijk Vathorst. Jongeneel: ‘Die heeft gerapporteerd dat bewoners van woningen met balansventilatie last hebben van klachten aan de luchtwegen, hoofdpijn, vermoeidheid en slaapproblemen.’ Voor het ministerie van VROM was dat aanleiding de relatie tussen ventilatiesystemen en gezondheid onder de loep van het RIVM te leggen. In april vinden de laatste metingen plaats, de rapportage verschijnt eind dit jaar.
Relevant is het onderzoek in elk geval. ‘In nieuwbouw wordt bijna altijd mechanische ventilatie toegepast en vaak is dat balansventilatie omdat je daarmee warmte kunt terugwinnen en zo eerder de energieprestatienorm haalt. Omdat die norm steeds strenger wordt, zal balansventilatie steeds meer worden toegepast’, zegt Jongeneel. ‘Op papier is het een heel goed systeem, maar het is complex, en daardoor bestaat het risico dat er foutjes in kunnen sluipen.’
Wel al bekend zijn de resultaten van een ander onderzoek naar het binnenmilieu. Lisbeth Hall leidde onderzoek naar het binnenmilieu bij zestig Groningse woningen naar het CO2-gehalte, een indicator van de mate van ventilatie. Wat bleek? ‘s Winter was in de helft van de woningen de ventilatie onder de maat. ‘Dat kan betekenen dat bewoners onvoldoende ventileren of dat de ventilatievoorziening onvoldoende is’, legt Hall uit. Verder werd het huisstof van dertig woningen geanalyseerd op zware metalen. ‘In twee woningen was de loodconcentratie aan de hoge kant.’ Het lood is mogelijk via loodverf of verontreinigde grond in de woning beland. Ook vonden de onderzoekers vlamvertragers in het huisstof. Die kunnen onder andere uitdampen uit pc’s, tv’s en meubels.
Maar Hall geeft als regioadviseur GGD’en ook praktisch advies. ‘Wij worden door GGD’en vaak om advies gevraagd als mensen een kwikthermometer kapot hebben laten vallen of als op een school een potje kwik gevallen is. Het kwik verdampt dan en wij meten na het schoonmaken of het weer veilig is. Het komt wel eens voor dat de kwikwaarde te hoog is, bijvoorbeeld bij tapijt dat moeilijk is te reinigen of als er is gestofzuigd. Stofzuigen is het slechtste wat je kunt doen, want dan verspreid je het kwik en kun je de stofzuiger als chemisch afval afvoeren.’
kader
Te weinig frisse lucht in kinderbedjes
In de zomer van 2009 onderzochten het RIVM en de GGD Groningen bij een aantal Groningse kinderdagverblijven de kwaliteit van de lucht in kinderbedjes, zowel binnenbedjes als buitenbedjes. ‘Wij vonden dat ze allebei hetzelfde ventileerden, maar dat de achtergrondwaarde CO2 binnen veel hoger dan buiten’, aldus GGD-regioadviseur Lisbeth Hall. ‘Dit betekent dat de luchtverversing van de slaapkamers vaak onvoldoende is.’