‘Ook milieuboeven moeten achter de tralies’
Milieucriminaliteit valt niet te bestrijden zolang gemeenten informatie over milieuovertredingen onder de pet houden, zegt de ene politieman. En niet zonder aparte milieurechters, zegt de andere. De hoogleraar vindt vooral omgevingsdiensten noodzakelijk om milieucriminaliteit aan te pakken.
De aanpak van milieucriminaliteit deugt niet. Dat is geen nieuws - twee jaar geleden constateerde de Commissie Mans het al, vorig jaar concludeerden Groningse wetenschappers het in Grip op milieuzaken. Maar afgelopen maanden kwam het weer eens onder de aandacht door uitlatingen van politiemensen. Korpschef Bert Wijbenga van het politiekorps Flevoland pleitte in Trouw (8 december 2009) voor speciale milieukamers bij de rechtbanken. Programmamanager milieucriminaliteit Roel Willekens maande in Handhaving (december 2009) gemeenten over de brug te komen met informatie over milieuovertredingen, wat hard nodig is om een completer beeld van milieucriminaliteit te krijgen.
Want dat beeld is momenteel belabberd, zo blijkt uit Grip op milieuzaken, een onderzoeksrapport waarmee de ministers van Justitie en VROM antwoord wilden krijgen op de vraag of de strafrechtelijke milieuhandhaving goed in elkaar zit. De onderzoekers constateerden onder andere ‘dat geen van de betrokken deskundigen in staat (is) ook maar bij benadering te zeggen wat de daadwerkelijke omvang van milieucriminaliteit is.’
Voorlopig hoeven milieucriminelen een kordate milieuhandhaving niet te vrezen, zo valt af te leiden uit het rapport. Dat onderscheidt acht knelpunten. Zo blijken de milieuteams van de politie zowel in kwaliteit als kwantiteit niet te voldoen, is de aanpak van zware milieucriminaliteit versnipperd en de informatiehuishouding onder de maat. Vooral dat laatste weegt zwaar: informatie wordt niet structureel gedeeld en informatiesystemen sluiten niet op elkaar aan.
Dat er steken vallen bij de bestrijding van milieucriminaliteit is niet alleen de politie aan te wrijven, vindt Willekens, vorig jaar benoemd als de eerste programmamanager milieucriminaliteit bij de politie. Hij legt uit: de gemeente is bevoegd gezag voor 450.000 bedrijven. Bij 45.000 is iets aan de hand, waarover de politie melding moet krijgen, volgens afgesproken handhavingsbeleid. Tel daar 2.600 meldingen voor provinciale bedrijven. ‘Wij zouden dus elk jaar bijna 48.000 meldingen moeten krijgen, maar dat zijn er maar ongeveer 18.000.’ Het bevoegd gezag, concludeert hij, doet niet wat het moet doen: toezicht houden, handhaven, informatie uitwisselen. ‘Als je boeven wilt vangen, moet je niet denken dat de wijkagent die zomaar kan ontdekken. Het bestuur zal informatie aan de politie moeten verstrekken. Die informatiestroom is nu te slecht.’
Niet dat milieuagenten daardoor met de armen over elkaar zitten, maar ze werken lang niet altijd aan de goede zaken. ‘Wij hebben onze ketenpartners nodig. Er zijn nog veel gemeenten die ervoor kiezen informatie niet door te geven aan de politie. Dat mogen die ambtenaren niet van hun bestuurders.’ Willekens ziet het als het bekijken van een voetbalwedstrijd op tv. ‘Wij kijken steeds naar het veld, maar als je maar de helft van het voetbalveld in beeld ziet, kun je niet de hele wedstrijd analyseren.’
Woordvoerster Liane ter Maat van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) ontkent dat gemeenten informatie achterhouden. Alleen zaken die te groot zijn voor de gemeente of die niet worden opgelost horen volgens haar bij de politie. ‘Gemeenten hebben afspraken gemaakt met het OM dat ze pas een melding doorgeven als twee keer dezelfde overtreding wordt gemaakt. De gemeente geeft een bedrijf de kans een fout te herstellen. In negentig procent van de gevallen wordt die fout hersteld.’
‘Het is niet zozeer onwil bij gemeenten, het is gewoon heel ingewikkeld’, stelt Ko De Ridder, hoogleraar bestuurskunde, medeauteur van Grip op Milieuzaken, en destijds lid van de Commissie Mans. ‘Een bedrijf in Lelystad doet bijvoorbeeld in illegaal afval. De gemeente controleert de milieuvergunning en constateert een keertje dat er afval ligt dat er niet mag liggen. Maar dat is maar één klein stukje informatie. Dat daarachter een grote internationale criminele organisatie zit, dat zie je niet.’
Er is volgens hem maar één oplossing: schaalvergroting naar omgevingsdiensten die liefst even groot zijn als de veiligheidsregio’s. Zolang de informatie over milieucriminaliteit verstrooid is over bijna vijfhonderd bestuursorganen - naast gemeenten hebben ook provincies, waterschappen en rijksoverheden stukjes van de puzzel - komt de informatiehuishouding nooit goed van de grond. ‘Dat was’, aldus De Ridder, ‘één van de argumenten van de Commissie Mans om te pleiten voor omgevingsdiensten. Dan krijg je voor politie en OM één partner.’
‘Maar ook bij de politie moet er een tegenhanger zijn die informatie verwerkt. Dat was ten tijde van het onderzoek onvoldoende het geval’, legt de hoogleraar uit. Hij pleit voor grotere milieuteams, ‘maar belangrijker is dat de functie van informatiemakelaar bij de politie, die de rechercheteams (regionale milieuteams en interregionale milieuteams) van informatie voorziet, nu niet gespecialiseerd is naar milieu.’ En dat zou wel moeten. Politiemanager Willekens geeft toe dat bij de regionale informatieknooppunten de informatiestromen voor milieu nog regelmatig stokken.
Betere informatie is echter niet de enige oplossing voor de politie. Korpschef Bert Wijbenga, tevens portefeuillehouder milieu in de Raad van Korpschefs, breekt in Trouw een lans voor aparte milieurechters: ‘Er zijn heus rechters die veel van milieuzaken weten, maar het is geen automatisme dat zij die zaken ook behandelen. Daar moeten wij wel naar toe. Goede rechters creëren dreiging. Er is in de Nederlandse rechtspraak behoefte aan dieptekennis, zodat het verschil tussen een milieuongeval en het bewust manipuleren van het productieproces heel duidelijk wordt.’
‘Er is wat voor te zeggen’, reageert De Ridder op Wijbenga’s opvatting, ‘maar dat zeg ik meer omdat het plausibel klinkt, dan vanwege harde empirisch gegevens. Ik ben zelf terughoudend: wij hebben geen onderzoek gedaan naar het functioneren van de rechter. Het enige wat we kunnen zeggen is dat maar bij een heel klein percentage zaken dat het OM heeft aangebracht het uiteindelijk tot een veroordeling heeft geleid. Waar dat aan ligt is onduidelijk, maar een van de oorzaken is dat er nog heel veel van de zaken die afgelopen vijf jaar voor de rechter zijn gebracht nog in de pijplijn zitten.’
Dat de rechter alle ins and outs van milieurecht en milieucriminaliteit kent, is niet per se nodig, meent De Ridder. ‘Je kunt het ook anders bekijken en zeggen: het is de taak van de officier van justitie om ervoor te zorgen dat het voor de rechter gesneden koek is. Zo gaat het bijvoorbeeld in de VS, daar zijn helemaal geen gespecialiseerde rechters.’
Gespecialiseerd of niet, de vervolging van milieucriminaliteit richt zich nu veelal op rechtspersonen, moppert Willekens. Dat maakt dat er geen verdachten van vlees en bloed zijn en dat vindt hij maar niks. ‘Dan is er een boete van tienduizend euro voor een bedrijf en de verontreiniging is ook al onzichtbaar. Strafrecht moet gaan om de plegers. Boeven moeten achter de tralies.’
Meer informatie: j.de.ridder@rug.nl; bert.wijbenga@flevoland.politie.nl; roel.willekens@brabant-noord.politie.nl.